Την τελευταία του πνοή άφησε σε ηλικία μόλις 59 ετών ο Στέφανος Μπορμπόκης χάνοντας τη μάχη από τη νόσο αλτσχάιμερ. Η είδηση του θανάτου του παλαίμαχου ποδοσφαιριστή σκόρπισε τη θλίψη στην οικογένεια του ΠΑΟΚ αλλά και του ελληνικού ποδοσφαίρου ενώ παράλληλα, έφερε στο προσκήνιο ένα «σκοτεινό» ερώτημα που μελετάται διαρκώς και αφορά τη σχέση των χτυπημάτων με την καλή λειτουργία του εγκεφάλου.
Πόσο ακριβά πληρώνει ο εγκέφαλος έναν θρίαμβο στο χορτάρι; Από την οπτική ματιά ενός φιλάθλου, μια κεφαλά ή μια κεφαλιά - ψαράκι είναι δείγμα τεχνικής και ικανότητας του ποδοσφαιριστή αλλά για έναν ιατρό, η κίνηση αυτή αποτελεί έναν ακόμη τραυματισμό μικρού μεγέθους σε μια αλυσίδα που ενδέχεται να οδηγήσει σε νευροεκφυλιστικές παθήσεις όπως το αλτσχάιμερ, το πάρκινσον και η χρόνια τραυματική εγκεφαλοπάθεια (CTE).
Πρώτο δείγμα οι πυγμάχοι slugger
Αν είσαι ποδοσφαιριστής, είναι εύκολο να καταλάβεις ότι δε μπορεί να συγκριθεί τίποτα με την έξαψη που νιώθεις όταν πηδάς προς τη μπάλα που κατευθύνεται προς το μέρος σου με μεγάλη ταχύτητα, την «καρφώνεις» με το κεφάλι στα δίχτυα και σκοράρεις για την ομάδα σου. Σίγουρα είναι ένα συναίσθημα που δύσκολα μπορεί να περιγραφεί με λέξεις από τους ίδιους τους αθλητές αλλά η ερευνητική κοινότητα έχει προχωρήσει σε εις βάθος μελέτη όχι του συναισθήματος αλλά της κίνησης και των συνεπειών της στον ανθρώπινο εγκέφαλο. Οι αποδείξεις ότι η επανειλημμένη επανάληψη αυτής της κίνησης, της κεφαλιάς δηλαδή, μπορεί να οδηγήσει σε εγκεφαλική βλάβη που εκδηλώνεται μετά από δεκαετίες ως αλτσχάιμερ, πάρκινσον και νόσο του κινητικού νευρώνα έχουν αυξηθεί.
Οι κίνδυνοι των αθλημάτων επαφής είναι στην πραγματικότητα γνωστοί εδώ και σχεδόν 100 χρόνια. Το 1928, ο Αμερικανός παθολόγος, Χάρισον Μάρτλαντ, είχε δημοσιεύσει ένα άρθρο, στο οποίο υποστήριζε ότι «εδώ και αρκετό καιρό, οι οπαδοί και οι διοργανωτές αγώνων έχουν αναγνωρίσει μια ιδιόμορφη κατάσταση που εμφανίζεται σε πυγμάχους, την οποία στην ορολογία του ρινγκ αποκαλούν «punch drunk», δηλαδή ζαλισμένος από τα χτυπήματα. Τα συμπτώματα περιλάμβαναν ασταθές βάδισμα και πνευματική σύγχυση και εμφανιζόταν συχνότερα σε πυγμάχους τύπου «slugger» (δυνατά χτυπήματα), που είναι συνήθως κακοί στην τεχνική και δέχονται αρκετά χτυπήματα στο κεφάλι. Σε ορισμένες περιπτώσεις αποδείχθηκε ότι εμφάνιζαν άνοια, η οποία ονομάστηκε πυγμαχική άνοια καθώς εμφανιζόταν μόνο σε αθλητές του αγωνίσματος που είχαν γίνει αποδέκτες επαναλαμβανόμενων κρανιοεγκεφαλικών κακώσεων.
Ο Αστλ έβαλε στην εξίσωση και το ποδόσφαιρο
Οι γιατροί πίστευαν ότι το πρόβλημα περιοριζόταν μόνο στην πυγμαχία αλλά τις τελευταίες δεκαετίες η συζήτηση έχει απλώσει τα πλοκάμια της και στα υπόλοιπα αγωνίσματα που αφορούν σωματικές επαφές. Αφορμή για αυτό στάθηκε το 2002 ο ποδοσφαιριστής της Γουέστ Μπρομ και της Εθνικής Αγγλίας, Τζεφ Αστλ, που έχασε τη μάχη με τη ζωή όταν εμφάνισε γνωστική εξασθένηση και άλλα συμπτώματα παρόμοια με αυτά του πάρκινσον. Η εξέταση του εγκεφάλου του αθλητή έδειξε ότι είχε πεθάνει από χρόνια τραυματική εγκεφαλοπάθεια (CTE). Ήταν η πρώτη φορά που η επιστήμη απέδωσε το θάνατο ενός αθλητή στα δυνατά χτυπήματα που δεχόταν όταν ήταν εν ενεργεία. Η διάγνωση αυτή οδήγησε την κόρη του να δημιουργήσει το 2015 το Ίδρυμα «Τζεφ Αστλ» με στόχο να ευαισθητοποιήσει την κοινή γνώμη για τους τραυματισμούς στο κεφάλι από το ποδόσφαιρο.
Παράλληλα, η Αγγλική Ποδοσφαιρική Ομοσπονδία σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο της Γλασκώβης προχώρησαν σε μια μελέτη, που διήρκησε 22 μήνες και υποστήριζε ότι υπάρχει πέντε φορές μεγαλύτερη πιθανότητα ένας παλαίμαχος ποδοσφαιριστής να εμφανίσει τη νόσο αλτσχάιμερ σε προχωρημένη ηλικία, τέσσερις φορές τη νόσο του κινητικού νευρώνα και δύο εκείνη του πάρκινσον. Ακόμη, έδειξε ότι οι βετεράνοι έχουν πέντε φορές μεγαλύτερη πιθανότητα να κάνουν χρήση χαπιών για την άνοια σε κάποιο στάδιο της ζωής τους.
«Η CTE είναι μια πραγματικά συγκεκριμένη μορφή εκφυλιστικής παθολογίας του εγκεφάλου, επειδή τη βλέπουμε μόνο σε άτομα με ιστορικό τραυματισμών ή προσκρούσεων στο κεφάλι», λέει ο Γουίλι Στιούαρτ, σύμβουλος νευροπαθολόγος στο Πανεπιστήμιο της Γλασκώβης, στο Ηνωμένο Βασίλειο, ενώ προσθέτει ότι: «Ο κίνδυνος είναι υψηλότερος στις θέσεις όπου βλέπουμε τις περισσότερες κεφαλιές. Έτσι, οι αμυντικοί διατρέχουν πολύ μεγαλύτερο κίνδυνο από τους άλλους παίκτες γηπέδου, και αν είσαι τερματοφύλακας ο κίνδυνος σου είναι περίπου ο ίδιος με οποιουδήποτε άλλου».
Την έρευνα αυτή στηρίχθηκε και η μελέτη της καθηγήτριας νευρολογίας και παθολογίας στην Ιατρική σχολή του Πανεπιστημίου της Βοστώνης, Άν ΜακΚι, η οποία προσκάλεσε πρώην αθλητές να συμμετέχουν σε ευρευνητικές μελέτες για να μάθουν πως να αναγνωρίζουν και να θεραπεύσουν τη χρόνια τραυματική εγκεφαλοπάθεια. Το 2023 η ερευνήτρια και οι συνεργάτες της ανέλυσαν τους εγκεφάλους 376 πρώην παικτών του National Football League (NFL) και διαπίστωσαν ότι το 91,7% (!) είχε CTE.
Για σύγκριση, το ποσοστό της CTE στο γενικό πληθυσμό πιστεύεται ότι είναι μικρότερο από 1% ενώ η Αν ΜακΚι έχει διαγνώσει την ίδια ασθένεια σε πρώην παίκτες του μπέιζμπολ, ποδηλάτες και αστέρες του χόκεϊ επί πάγου. Σε όλες, όμως, τις περιπτώσεις ο κοινός παρονομαστής ήταν τα επαναλαμβανόμενα χτυπήματα στο κεφάλι.
Κίνδυνος και για τις γυναίκες
Μελέτη του κολλεγίου Ιατρικής Άλμπερτ Αϊνστάιν της Νέας Υόρκης έδειξε ότι οι γυναίκες κινδυνεύουν σε μεγαλύτερο βαθμό από τους άνδρες να εμφανίσουν κάποια παρόμοια νόσο. Συγκεκριμένα, η ομάδα του καθηγητή ακτινολογίας, Μάικλ Λίπτον, χρησιμοποίησε απεικονιστικές μεθόδους για να μελετήσει τις αλλαγές του εγκεφάλου σε 49 άνδρες και 49 γυναίκες ηλικίας 18 έως 50 ετών, που ασχολούνταν ερασιτεχνικά με το ποδόσφαιρο. Οι συμμετέχοντες είχαν κατά μέσο όρο 487 κεφαλιές οι άνδρες και 469 οι γυναίκες ετησίως. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι κεφαλιές αφήνουν μεγαλύτερο εγκεφαλικό «αποτύπωμα» στο γυναικείο εγκέφαλο.
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο κατά την πρόσκρουση;
Η χρόνια τραυματική εγκεφαλοπάθεια μπορεί να διαγνωσθεί μόνο μετά το θάνατο του ατόμου αφού αφήνει ενδεικτικές συσσωρεύσεις της πρωτεϊνης Τ στο φλοιό του εγκεφάλου. Ωστόσο, ο Μάικλ Λίπτον, καθηγητής ακτινολογίας, προχώρησε στον εντοπισμό πρώιμων σημαδιών της πάθησης σε νεαρούς ερασιτέχνες ποδοσφαιριστές με τη χρήση μαγνητικών τομογραφιών. Η έρευνα του έδειξε ότι οι παίκτες που κάνουν κεφαλιές πιο συχνά, αφενός έχουν χαμηλότερες επιδόσεις σε τεστ μάθησης και μνήμης και αφετέρου, παρουσιάζουν και σαφή σημάδια βλάβης στην περιοχή ακριβώς πίσω από το μέτωπο, μια περιοχή γνωστή ως κογχομετωπιαίος φλοιός.
Το εξωτερικό στρώμα του κογχομετωπιαίου φλοιού, το οποίο αποτελείται από λευκή ουσία, φαίνεται να είναι ιδιαίτερα ευάλωτο. Η λευκή ουσία είναι σαν την «καλωδίωση» του εγκεφάλου και αποτελείται από λεπτά ινίδια που ονομάζονται άξονες, οι οποίοι μεταδίδουν πληροφορίες. Η ξαφνική αλλαγή ταχύτητας του κεφαλιού κατά τη διάρκεια μιας πρόσκρουσης αναγκάζει τον εγκέφαλο να αναπηδά μέσα στο κρανίο, τεντώνοντας τους άξονες και διαταράσσοντας τη συνδεσιμότητά τους. «Ο εγκέφαλος είναι εξαιρετικά μαλακός, έχει σχεδόν τη συνοχή του ζελέ, και έτσι όταν δέχεται τέτοια πρόσκρουση, συμπιέζεται, συστρέφεται και παραμορφώνεται, και αυτό καταπονεί τους άξονες», εξηγεί ο Λίπτον.
Μπορούν να προστατευτούν οι αθλητές;
Θα μπορούσες να φανταστείς το ποδόσφαιρο χωρίς κεφαλιές; Την πυγμαχία χωρίς χτυπήματα; Η απάντηση ομολογουμένως είναι αρνητική. «Αν σταματούσαμε απλώς να χτυπάμε τα κεφάλια μας πάνω σε πράγματα, τότε ο κίνδυνος θα μηδενιζόταν αλλά σε πρακτικούς όρους, είναι δύσκολο να πείσεις τους ανθρώπους να το κάνουν αυτό» υποστήριξε ο Στιούαρντ.
Τι μπορούμε να κάνουμε για να προστατεύσουμε τους αθλητές; Οριστική απάντηση δεν έχει δοθεί ακόμη αλλά ερευνητές στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ σχεδιάζουν κράνη αμερικανικού ποδοσφαίρου με ενσωματωμένα υγρά αμορτισέρ, τα οποία μειώνουν την πρόσκρουση στο κεφάλι κατά περίπου 30% ενώ σε άλλες χώρες σκέφτονται να αφαιρέσουν τις κεφαλιές από το παιχνίδι. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, οι κεφαλιές έχουν αφαιρεθεί από το ποδόσφαιρο σε επίπεδο νέων και γίνεται προσπάθεια να μειωθεί ο αριθμός των κεφαλιών κατά τη διάρκεια των προπονήσεων, όπου συναντάμε το μεγαλύτερο αριθμό αυτών. Σύμφωνα με έρευνες οι ποδοσφαιριστές μπορεί να κάνουν 70.000 κεφαλιές στην καριέρα τους, αλλά μόνο μερικές χιλιάδες από αυτές γίνονται κατά τη διάρκεια αγώνων ενώ οι υπόλοιπες 68.000 γίνονται στην προπόνηση.
Η κραυγή αγωνίας του Σίρερ
Υπήρξε ένας από τους δεινότερους εκτελεστές και κατέχει τον τίτλο του πρώτου σκόρερ της Premier League με 260 γκολ. Φόρεσε τη φανέλα των Σαουθάμπτον, Μπάκμπερν και Νιουκαστλ και πρωταγωνιστεί στο ντοκιμαντέρ του BBC σχετικά με την άνοια και τα χτυπήματα στο ποδόσφαιρο. Ο 50χρονος έδειξε την έντονη ανησυχία του για το θέμα και προέτρεψε άπαντες να προχωρήσουν με τις μελέτες, ώστε να δοθεί μια ξεκάθαρη απάντηση για να ξέρουν και οι ποδοσφαιριστές πως θα προστατευτούν.
Μάλιστα, ο ίδιος έθεσε τον εαυτό του στη διάθεση του Πανεπιστημίου του Στέρλινγκ και ζήτησε να μελετηθεί ο εγκέφαλος του. «Εχω χάλια μνήμη. Δεν ξέρω αν αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι δεν ακούω, αλλά έχω κακή μνήμη. Οταν είσαι επαγγελματίας ποδοσφαιριστής περιμένεις στα χρόνια που θα έρθουν να έχεις προβλήματα με τα γόνατά σου, τους αστραγάλους ή την πλάτη σου όπως έχω εγώ. Ομως ποτέ δεν σκέφτηκα πως το ποδόσφαιρο μπορεί να είχε σχέση με παθήσεις του εγκεφάλου. Γι' αυτό πρέπει να γίνουν έρευνες πάνω στο θέμα», τόνισε χαρακτηριστικά.
