«Ολοι οι νικητές αντάμα…αλλά κάποιοι δεν είναι πια εδώ…»

Του Θάνου Κωνσταντινίδη

Μαθηματικού-Δρ ΑΠΘ

Συμβούλου επί 10ετία του ΥΠ.ΕΘ.Α ΤΩΝ UAE

Ναυάγησαν λέει οι πρώτες διαπραγματεύσεις και σύμφωνα με συγκλίνουσες διεθνείς πηγές αναμένεται νέος κύκλος διερευνητικών επαφών…Κι είναι -λέει- όλοι νικητές. Άλλωστε, αυτού του είδους οι προσεγγίσεις, είτε αυτή που ήδη ναυάγησε είτε οι επόμενες που θα ακολουθήσουν, πρόκειται μήπως να φέρουν πίσω αυτούς που χάθηκαν ; Όχι.... Κι αυτή είναι η πιο σκληρή αλήθεια… Ότι πίσω από κάθε αφήγημα νίκης, όταν θα έχουν τελειώσει οι δηλώσεις, οι χάρτες, τα διαγράμματα και τα “success metrics ”, τότε θα έχουν απομείνει οι άδειες θέσεις στα σπίτια, οι σχολικές αίθουσες που δεν θα γεμίσουν ποτέ ξανά και άνθρωποι που θα «κουβαλούν» το ίδιο βλέμμα για όλη τη ζωή τους. Και εκεί ακριβώς υπάρχει ένα χάσμα που δεν γεφυρώνεται, ανάμεσα σε αυτό που λέγεται «νίκη» και σε αυτό που πραγματικά βιώνεται ως «απώλεια».

Οι πόλεμοι μπορούν να λήξουν. Οι ισορροπίες μπορούν να αποκατασταθούν. Τα αφηγήματα μπορούν να ξαναγραφτούν…Αλλά τα παιδιά που χάθηκαν δεν θα επιστρέψουν, οι ζωές που κόπηκαν δεν θα επανέλθουν και καμία στρατηγική εξίσωση δεν ισοφαρίζει αυτό το κόστος. Μπορεί λοιπόν όλοι να μιλούν για νίκες. Αλλά σε κάθε πόλεμο υπάρχει μια πλευρά που δεν κερδίζει ποτέ. Είναι εκείνη που δεν είναι πια εδώ για να μετρηθεί. Και όταν όλα θα έχουν ειπωθεί, όταν οι τίτλοι θα έχουν ξεθωριάσει, όταν οι “νίκες” θα έχουν γίνει αριθμοί σε κάποιο αρχείο… Τότε θα μείνει μόνο η σιωπή. Μια σιωπή που δεν γράφεται σε αναλύσεις, δεν αποτυπώνεται σε διαγράμματα και δεν μεταφράζεται σε καμία γλώσσα στρατηγικής. Είναι η σιωπή των ανθρώπων που περιμένουν κάποιον που δεν θα γυρίσει ποτέ…. Και τότε, ίσως για μια στιγμή, θα καταλάβουμε όλοι πως δεν υπάρχουν νικητές. Υπάρχουν μόνο αυτοί που έμειναν πίσω, να μετρούν αυτό που χάθηκε.

Και αυτό…δεν μετριέται ποτέ.

ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΝΑΥΑΓΙΟ

Θα ήταν υπεραισιόδοξος όποιος περίμενε επιτυχία αυτών των πρώτων επίσημων διπλωματικών επαφών, έστω και υπό την μορφή κάποιου αρχικού προσύμφωνου. Η διπλωματία υπό τις παρούσες συνθήκες δεν αποτελεί διαδικασία συναίνεσης, αλλά σύγκρουσης βουλήσεων, υπό τον μανδύα του διαλόγου. Κάθε συνάντηση δεν επιλύει , αλλά απλά μετρά αντοχές. Κάθε δήλωση δεν κατευνάζει , αλλά επανατοποθετεί ισχύ. Συνακόλουθα η αποτυχία δεν αποτελεί την παρέκκλιση , αλλά τον κανόνα. Γιατί η πραγματική διαπραγμάτευση δεν διεξάγεται στα τραπέζια των μεγάλων επιβλητικών αριθμών αλλά ανάμεσα στην ισορροπία τη πίεσης επί του πεδίου και στην μετατόπιση του φόβου. Και όταν η ισορροπία αυτή διαταραχθεί, η διπλωματία παύει να προηγείται των γεγονότων. Απλά αρχίζει να τα ακολουθεί.»

Ήταν λοιπόν εκ προοιμίου έκδηλο ότι σε αυτήν την αρχική διπλωματική προσέγγιση τα κίνητρα των δύο πλευρών ήταν αλληλοσυγκρουόμενα (μηδενικού αθροίσματος). Αμφότεροι δεν επιθυμούν τον πόλεμο αλλά ούτε και την “ήττα”.

Οι αρχικές διαπραγματεύσεις κατέρρευσαν μετά από μαραθώνιες συνομιλίες με βασικά σημεία σύγκρουσης, το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, τον έλεγχο των στενών, τις κυρώσεις και τις περιφερειακές απαιτήσεις. Όλη αυτή η εξέλιξη επιβεβαίωσε το αναμενόμενο μοντέλο «κύκλος έντασης → διαπραγμάτευση → αποτυχία → νέα κλιμάκωση».

Με βάση τα παραπάνω, το πιο ορθολογικό ήταν να αναμένει κάποιος την εξέλιξη που ακολούθησε. Το αδιέξοδο σε κρίσιμα ζητήματα, την αποχώρηση των διπλωματικών κλιμακίων και την αύξηση της ρητορικής έντασης και των εκατέρωθεν απειλών. Ακολούθησε η οργισμένη αντίδραση του Τραμπ. Μία αντίδραση που στερείται, ως είθισται, στρατηγικού σχεδίου και αποτελεί προϊόν συμπεριφοράς ενός ανθρώπου, ο οποίος χαρακτηρίζεται από υψηλό βαθμό παρορμητικής λήψης αποφάσεων. Που κατά κανόνα προβαίνει σε ανακοινώσεις εν θερμώ, χωρίς να σκέφτεται, αν σε λίγες μόλις μέρες, ακόμα και ώρες, αναγκαστεί να αναιρέσει ή να διαφοροποιηθεί.

Σύμφωνα λοιπόν με ανακοίνωση του, το Αμερικανικό Ναυτικό επρόκειτο να ξεκινήσει μερικό αποκλεισμό των Στενών του Ορμούζ και να σταματά κάθε πλοίο που εισέρχεται ή εξέρχεται των στενών , παρεμβαίνοντας ακόμα και σε διεθνή ύδατα. Και αυτό θα αποτελούσε ένα ποιοτικό άλμα κλιμάκωσης και όχι απλά μία απλή ρητορική ανακοίνωση.

Η πρόθεση του Αμερικανού προέδρου, ήταν να «σπάσει» το ιρανικό αφήγημα ελέγχου και να επιβάλει ελευθερία στην ναυσιπλοΐα, (freedom of navigation). Χωρίς χερσαία εμπλοκή ἠ κάποιο αποβατικό εγχείρημα , αλλά μέσω ελεγχόμενης κλιμάκωσης. Στην ουσία ωστόσο δεν επρόκειτο για “αποκλεισμό” με την κλασική έννοια του όρου, αλλά για μερικό εξαναγκαστικό θαλάσσιο έλεγχο (Coercive maritime control), με στόχο, να αφαιρεθεί από το Ιράν η διαπραγματευτική ισχύς του. Υπό αυτή την έννοια, τα στενά του Ορμούζ μετατρέπονται από σημείο «στρατηγικής ασφυξίας», σε «αμφισβητούμενο επιχειρησιακό χώρο».

Μέσα σε ένα άναρχο -λοιπόν- παγκόσμιο Σύστημα , όπου το Διεθνές Δίκαιο υφίσταται μόνον ως λεκτικός όρος, όπου ο ΟΗΕ και άλλοι οργανισμοί απονομής Δικαίου δηλώνουν την ύπαρξη τους, μόνον συμβολικά , ο Αμερικανός πρόεδρος προχώρησε σε μία κίνηση εξαιρετικά επικίνδυνη και νομικά και στρατιωτικά. Στο διεθνές δίκαιο (ἠ εν πάση περιπτώσει, σε ό,τι έχει απομείνει από αυτό…), ο ανακοινωθείς ναυτικός αποκλεισμός: -νόμω και έργω-συνιστά πράξη πολέμου (act of war). Κατά μείζονα λόγω δε, όταν εφαρμόζεται σε διεθνή ύδατα και επηρεάζει και τρίτες χώρες (Κίνα, Ινδία κ.λπ.). Συνεπώς εκ προοιμίου οι αρχικές ανακοινώσεις του διετυπώθησαν καθ΄υπερβολή και ουδείς σοβαρός αναλυτής δεν εξέλαβε τοις μετρητοίς τις οργισμένες ανακοινώσεις του, ως υλοποιήσιμες.

Το κρίσιμο δε σημείο, το οποίο λίγοι διέκριναν, ήταν η δήλωση του Τραμπ ότι «θα παρεμβαίνουμε ακόμα και σε πλοία που ήδη πλήρωσαν διόδια». Και η στρατηγική σημασία αυτής της δήλωσης υπήρξε τεράστια. Σήμαινε de facto αμφισβήτηση οικονομικής κυριαρχίας Ιράν και πιθανές αντιπαραθέσεις ΗΠΑ κατά εμπορικών πλοίων τρίτων χωρών (ακόμα και Ρωσικών ή Κινεζικών…. Αυτό θα άνοιγε ένα σενάριο «οριζόντιας κλιμάκωσης» (horizontal escalation). Θα μιλούσαμε για έναρξη ναυτικής επιχείρησης υψηλότατου ρίσκου, σε έναν ενεργειακό κόμβο από τον οποίο διέρχεται το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου, Κοντολογίς, με μία φράση: Θα είχαμε εισέλθει σε φάση στρατηγικής σύγκρουσης, χωρίς πλήρη πόλεμο.

Αν λοιπόν θελήσει κάποιος σήμερα να εκτιμήσει ρεαλιστικά την όλη κατάσταση, ας μην κοιτά -πρώτιστα- τις ένθεν και εκείθεν αναρτήσεις ή ανακοινώσεις, αλλά να παρατηρεί τις ροές πετρελαίου , την δραστηριότητα proxies

Εικόνα 1.- Εικόνα 1.-Πιθανοτική προσομοίωση Monte Carlo εκτίμησης της κατάστασης, μετά το ναυάγιο των πρώτων συνομιλιών. Αυτό που αποτυπώνεται, αντιπροσωπεύει ένα κλασικό μετασταθές σύστημα (Metastable system ). Ένα μικρό τακτικό γεγονός μπορεί να παραγάγει ένα δυσανάλογα μεγάλο στρατηγικό αποτέλεσμα . Η ημι-ποσοτική Bayesian προσέγγιση, οδήγησε στον παρακάτω πίνακα πιθανών εκβάσεων.

Η τότε τρέχουσα εκτίμηση κατανομής παρουσίαζε την παρακάτω πιθανοτική εικόνα

(αντιπροσώπων πολέμου), την ναυσιπλοΐα σε Ορμούζ / Ερυθρά θάλασσα και το επίπεδο κυρώσεων στην πράξη. Ο στόχος της όλης στάσης των ΗΠΑ ήταν πολύ πιο απλοϊκός βέβαια χαμηλότερου ρίσκου, χωρίς ουδόλως να παρεκκλίνει από την αρχική γραμμή σχεδιασμού (αν ποτέ υπήρχε τέτοιος…).

Εστιάστηκε σε μία ελεγχόμενη αποκλιμάκωση, στην αποφυγή εμπλοκής και στην διατήρηση αξιοπιστίας της ισχύος και κύρους. Κάτι άλλωστε που επιδιώκει εξ αρχής και η αντίπαλη πλευρά. Και αυτό ονομάζεται δομική ασυμβατότητα (structural incompatibility). Οι πρώτες διαπραγματεύσεις ΗΠΑ–Ιράν.

…Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΛΙΑΝ ΝΕΦΕΛΩΔΗΣ

Αμέσως μετά την ανακοίνωση Τραμπ, για μερικό αποκλεισμό των στενών η Τεχεράνη απάντησε σκληρά δια στόματος του Μαχμούντ Ναβιἀντ. «Τα Στενά του Ορμούζ θα παραμείνουν υπό τον έλεγχό μας – Η πραγματικότητα δεν γράφεται με αναρτήσεις. Ο κόσμος θα έρθει αντιμέτωπος με μια νέα μορφή διαχείρισης στην περιοχή».

Η φράση αυτή, πολιτικά και στρατηγικά, σήμαινε το εξής: Το Ιράν απορρίπτει το αμερικανικό αφήγημα ότι η κατάσταση στο Ορμούζ μπορεί να αλλάξει με μονομερή ανακοίνωση ή με διπλωματία αναρτήσεων. Με άλλα λόγια, ισχυρίστηκε ότι η πραγματική κυριαρχία στο πεδίο, δεν αλλάζει επειδή απλά το ανακοίνωσε ο Τραμπ. Αυτό ήταν συμβατό με τη μόνιμη γραμμή της Τεχεράνης και των Φρουρών της Επανάστασης, ότι τα Στενά παραμένουν υπό ιρανική διαχείριση και ότι ενδεχόμενη παρεμπόδιση στρατιωτικών πλοίων, θα εθεωρείτο παραβίαση της εκεχειρίας, Η διέλευση τους, μπορεί να συνεχιστεί μόνο υπό ιρανικούς όρους.

Στη γλώσσα της στρατηγικής, αυτό αποτελούσε μήνυμα. Η Τεχεράνη δεν πρόκειται ποτέ και επ’ουδενί να δεχθεί τον αμερικανικό μηχανισμό επιβολής ελευθερίας της ναυσιπλοΐας. Αυτό εξ’ άλλου εξηγεί επαρκώς , το γιατί η αποτυχία των συνομιλιών στο Ισλαμαμπάντ συνδέθηκε αμέσως με δημόσια σύγκρουση αφηγημάτων για το ποιος ελέγχει στην πράξη τα Στενά. Η φράση «η πραγματικότητα δεν γράφεται με αναρτήσεις…» υπήρξε ι επίσης σαφής προσωπική αιχμή προς τον Τραμπ. Ήταν μήνυμα απονομιμοποίησης της αμερικανικής ανακοίνωσης περί ναυτικού εξαναγκασμού. Κοντολογίς το Ιράν επιχειρεί να παρουσιάσει τις αμερικανικές δηλώσεις ως επικοινωνιακή υπερβολή, ενώ την πραγματικότητα την συνδέει με ιρανικά μέσα άρνησης πρόσβασης, μικρά σκάφη των φρουρών, νάρκες, drones και παράκτια πυραυλικά συστήματα.

Εξ άλλου η Wall Street Journal σημειώνει ακριβώς ότι, παρά τις αμερικανικές επιτυχίες κατά του συμβατικού ιρανικού ναυτικού, η δύναμη των Φρουρών εξακολουθεί να μπορεί να διαταράσσει το Ορμούζ με ασύμμετρα μέσα. Το πιο ενδιαφέρον είναι η φράση «νέα μορφή διαχείρισης στην περιοχή». Αυτό δεν σημαίνει απαραιτήτως πλήρες κλείσιμο. Πιθανότερα, σημαίνει καθεστώς επιλεκτικού ελέγχου, ήτοι άνοιγμα για ορισμένους, περιορισμός για άλλους, διαφοροποίηση μεταξύ εμπορικών και στρατιωτικών σκαφών. Πιθανότατα και ρητή ιρανική αδειοδότηση διέλευσης.

Αυτό συνάδει περισσότερο με όσα έχουν ήδη ειπωθεί δημοσίως από ιρανικής πλευράς, ότι το Ορμούζ είναι ανοιχτό προς τον κόσμο, αλλά κλειστό απέναντι στους εχθρούς και ότι η διέλευση μη στρατιωτικών πλοίων μπορεί να συνεχιστεί μόνον υπό προϋποθέσεις. Επομένως, σε μία φράση, η ιρανική δήλωση δεν είναι απειλή πλήρους νίκης, αλλά διακήρυξη ότι το Ιράν δεν αναγνωρίζει αμερικανική μονομερή αναθεώρηση του καθεστώτος του Ορμούζ και ότι προτίθεται να επιβάλει, ένα δικό του καθεστώς ελέγχου, όσο δεν υφίσταται νέα πολιτική συμφωνία.

Επομένως οδεύουμε προς μία ελεγχόμενη αστάθεια με συμφωνημένα όρια Δεν είναι απλώς το πυρηνικό πρόγραμμα το επίκεντρο. Είναι συνολικά ένα πακέτο ισορροπίας ισχύος, το οποίο περιλαμβάνει όπως προαναφέραμε. πυρηνικό κατώφλι, κυρώσεις , περιφερειακή επιρροή, έμμεσο πόλεμο μέσω αντιπροσώπων , έλεγχο σε Ορμούζ και Ερυθρά Θάλασσα . Συνεπώς δεν πρόκειται για μία συμφωνία, αλλά για αναδιανομή ρίσκου

ΟΙ ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ- ΤΟ ΣΗΜΕΡΙΝΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Στις 17 Απριλίου 2026, υπήρχε πρόσκαιρο άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ για εμπορικά πλοία, αλλά παραμένοντος του κινδύνου των ναρκών, του αμερικανικού αποκλεισμού ιρανικών λιμένων και της σοβαρής αβεβαιότητας στη ναυσιπλοΐα. Γεννήθηκαν προς στιγμή ελπίδες για αποκλιμάκωση . Σημειώθηκε 10ήμερη ανακωχή στο Λίβανο και αναπτύχθηκαν πρόωρες προσδοκίες συμφωνίας με τις ΗΠΑ . Οι αγορές αντέδρασαν άμεσα, με πτώση πετρελαίου (~9–11%). Και μέσα σε 24 ώρες οι ελπίδες κατέρρευσαν. Το “άνοιγμα” δεν ήταν ελεύθερη ναυσιπλοΐα. Τα πλοία έπρεπε να έχουν έγκριση από IRGC (φρουρούς της Επανάστασης), να κινούνται σε συγκεκριμένες ζώνες ενώ ο φόβος για νάρκες και ασύμμετρες επιθέσεις παρέμενε υψηλός. Δηλαδή επρόκειτο για ελεγχόμενο άνοιγμα και όχι κανονικό. Και πριν ο αλέκτωρ λαλήσει, επήλθε η ανατροπή: Οι ΗΠΑ δεν ήραν τον ναυτικό εξαναγκασμό και το Ιράν αντέδρασε άμεσα, ξανακλείνοντας τα Στενά. Δήλωσε δε, πλήρη έλεγχο και προειδοποίησε ότι θα καταστρέφει τα πλοία που περνούν. Αποτέλεσμα… Πλοία αναγκάστηκαν να να γυρίσουν πίσω ενώ υπήρξαν πληροφορίες (ανεπίσημες) για ιρανικά πυρά κατά δεξαμενόπλοιων καθώς και διασπορά φημών περί ρεσάλτου ειδικών αμερικανικών Δυνάμεων σε Ιρανικό πλοίο. Η τελευταία πληροφορία, ωστόσο, ποτέ δεν επιβεβαιώθηκε μέσω επίσημης ανακοίνωσης από U.S. Navy , από Iran ή από διεθνή δίκτυα. Η προσομοίωση που απεικονίζεται στο διάγραμμα της εικόνα 2, προειδοποιούσε πως το όριο απόφασης (decision boundary). Μετατοπίστηκε επικίνδυνα.   Δεν είμαστε σε κρίση και παράλληλα δεν είμαστε ασφαλείς.

Εικόνα 2-Κρίσιμο συμπέρασμα. Είμαστε σε οριακή ισορροπία. Η πιθανότητα κλιμάκωσης είναι ίση με την πιθανότητα αποφυγής της.

Στο διάγραμμα της εικόνας 2, στο οποίο αποτυπώνονται η τελευταίες εξελίξεις καταφαίνονται τα παρακάτω. Η κλιμάκωση συνεχίζει να αυξάνεται μη γραμμικά . Μικρές αυξήσεις και από τις δύο πλευρές μπορούν να επιφέρουν μεγάλη αλλαγή στο αποτέλεσμα Υπάρχει σαφές κατώφλι και μετά από αυτό σημειώνεται απότομη άνοδος του δείκτη κλιμάκωσης. Στην κάτω ζώνη υπάρχει χαμηλή πιθανότητα κλιμάκωσης, αλλά πάντως όχι μηδενική . Σημαντικό για στρατηγική: Ποτέ και πουθενά δεν υπάρχει “ασφαλής περιοχή”. Δεν υπάρχει “κανονική διέλευση” υπάρχει επιλεκτική διέλευση (selective access) και υψηλό ρίσκο. Και το πολύ σημαντικού του παιγνίου. Μετά την κατάρρευση των διαπραγματεύσεων, το Ιράν δεν συμμετέχει καν σε νέους γύρους συνομιλιών / διαπραγματεύσεων ενώ οι ΗΠΑ διατηρούν τον άτυπο ναυτικό αποκλεισμό. Επομένως δεν έχουμε “διάλειμμα”, αλλά παγωμένη σύγκρουση (frozen conflict). Την ίδια στιγμή: Ο Trump παρατείνει την εκεχειρία ενώ αυξάνονται οι αμερικανικές Δυνάμεις στην περιοχή. Την ίδια στιγμή ,η διέλευση πλοίων έχει σχεδόν καταρρεύσει με αποτέλεσμα έως και 20% της παγκόσμιας ενέργειας να επηρεάζεται επικίνδυνα. Μεγάλος αριθμός δεξαμενόπλοιων αντιμετωπίζει καθυστερήσεις ή επαναδρομολόγηση. Πρόκειται για διπλωματία κανονιοφόρων και διάβρωσης κύρους στην πλέον τυπική της μορφή. Στην οποία κανείς δεν νικά , όλοι φθείρονται… Ωστόσο έστω και αν η Τεχεράνη δεν προσήλθε εκ νέου στο τραπέζι νέων συνομιλιών, δεν «αναποδογύρισε»….Δήλωσε ότι δεν υπάρχει δομικό σχέδιο ατζέντας για να συμμετάσχει σε δεύτερο κύκλο συνομιλιών.

Επομένως, όχι οριστικό “όχι” – αλλά όροι. Το Ιράν λέει ξεκάθαρα: “Δεν διαπραγματευόμαστε υπό πίεση”. Βασικές προϋποθέσεις: άρση ναυτικού αποκλεισμού και μείωση υπερβολικών απαιτήσεων από τις ΗΠΑ . Συγκλίνουσες πληροφορίες έγκριτων κέντρων αναφέρουν για πιθανό εσωτερικό πρόβλημα του Ιράν, καθώς διαφαίνεται εσωτερική ασυνεννοησία (εσωτερικός κατακερματισμός) σε μία προσπάθεια διαμόρφωσης κάποιας ενιαίας γραμμής . Ωστόσο από την άλλη, υπάρχει και ισχυρή ένδειξη ότι η άρνηση της Τεχεράνης είναι και μία διαπραγματευτική τακτική (μοχλός πίεσης- εξαναγκαστική διαπραγμάτευση). Το πιθανότερο σενάριο είναι το ότι περιμένει: να δει αν “σπάσει” η πίεση των ΗΠΑ ή αν ανεβάσει κι άλλο το κόστος στο Ορμούζ . Αυτό που λογικά αναμένει κάποιος στις επόμενες μέρες , είναι περισσότερες “νηοψίες” / κατασχέσεις και επιλεκτικά πλήγματα (όχι στρατηγικά). Μία πλήρης γενικευμένη σύγκρουση διατηρεί εισέτι χαμηλή πιθανότητα. Πιθανότερο σενάριο είναι η επιστροφή σε συνομιλίες, αλλά μόνο μετά από πίεση επί του πεδίου. Έτσι η πιθανοτική προσομοίωση διαφοροποιείται στη εικόνα 3. Το περιβάλλον που διαμορφώθηκε με βάση τις τελευταίες εξελίξεις, έχει μετατραπεί από συγκεχυμένο σε απόλυτα ασαφές. Διαχέονται πληροφορίες περί νέας διπλωματικής σύγκλισης, αλλά παράλληλα διατυπώνονται απειλές και ανακοινώσεις προβολής ισχύος από αμφότερες τις πλευρές.

Εικόνα 3- Το σύστημα σήμερα βρίσκεται σε “ζώνη πυροδότησης”. Δεν έχουμε κρίση — αλλά έχουμε χάσει σε σταθερότητα.

Ίσως αυτή να είναι η πιο ακριβής περιγραφή της παρούσας φάσης: «όχι πόλεμος, όχι ειρήνη»… αλλά μια παρατεταμένη ενδιάμεση κατάσταση, όπου όλα κινούνται, χωρίς ωστόσο ποτέ να καταλήγουν. Μια κατάσταση «ούτε–ούτε», όπου η σταθερότητα δεν αποκαθίσταται, χωρίς ωστόσο, η σύγκρουση να κορυφώνεται πλήρως.

Σε αυτό το περιβάλλον, οι εξελίξεις δεν θα είναι γραμμικές. Δεν θα υπάρξει μια στιγμή λύσης. Θα υπάρξουν κύματα. Μικρές αποκλιμακώσεις, που θα παρουσιάζονται ως πρόοδος. Νέες εντάσεις, που θα βαφτίζονται «αναγκαίες πιέσεις». Και ανάμεσα τους, ένα διαρκές παίγνιο ισορροπίας και τρόμου, χαμηλής έντασης.

Η πραγματική ερώτηση λοιπόν δεν είναι το «πότε θα τελειώσει αυτή η κρίση». Αλλά το «πόσο μπορεί να διαρκέσει χωρίς να ξεφύγει». Γιατί όσο παραμένουμε σε αυτή τη ζώνη ελεγχόμενης αστάθειας, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα κάποιου μοιραίου λάθους. Όχι ενός μεγάλου, συνειδητού λάθους. Αλλά ενός μικρού. Μιας λανθασμένης εκτίμησης. Μιας υπεραντίδρασης. Μιας στιγμής όπου η πίεση θα υπερβεί την αντοχή. Και τότε, το σύστημα που σήμερα φαίνεται να ισορροπεί, θα περάσει απότομα σε άλλη φάση. Χωρίς προειδοποίηση. Χωρίς δυνατότητα επιστροφής. Στο διάγραμμα Της εικόνας 3, απεικονίζεται μια πιθανοτική επιφάνεια κλιμάκωσης

• Αμερικανική ναυτική πίεση → επιχειρησιακή παρουσία, έλεγχος ναυσιπλοΐας
• Ιρανική ικανότητα παρενόχλησης (A2AD – Anti-Access/Area Denial / Άρνηση Πρόσβασης)
• Ενεργειακό-ναυτιλιακό σοκ → διαταραχή ροών πετρελαίου / εμπορίου

Ο κατακόρυφος άξονας αντιπροσωπεύει τον δείκτη κλιμάκωσης . Παρατηρείται και εκεί μη γραμμική συμπεριφορά. Η επιφάνεια δεν είναι επίπεδη. Αυτό σημαίνει ότι μικρές αυξήσεις σε μία μεταβλητή δεν έχουν πάντα μικρό αποτέλεσμα , αλλά σε συγκεκριμένους συνδυασμούς οδηγούν σε άλμα κλιμάκωσης (threshold effect / φαινόμενο κατωφλίου-ζώνη επικίνδυνης σύγκλισης).

Το Ορμούζ δεν είναι απλώς ένα πέρασμα. Είναι ένα δυναμικό σύστημα, όπου η ισορροπία δεν καταρρέει από ένα λάθος — αλλά από τη σύμπτωση πιέσεων. Η Διασπορά Monte Carlo (fog of war / ομίχλη πολέμου) καταδεικνύει μέσω του νέφους των σημείων, αβεβαιότητα και πολλαπλά πιθανά σενάρια . Αυτό μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι δεν υπάρχει μία σχεδόν βέβαια εξέλιξη, αλλά κατανομή πιθανών καταστάσεων / κατανομή εκβάσεων. Δεν οδεύουμε προς άμεσο πόλεμο, αλλά προς “ελεγχόμενη αστάθεια” (controlled instability). Το σύστημα δεν καταρρέει άμεσα ,αλλά παραμένει μόνιμα κοντά σε κρίση.

Εικόνα 4 Ευθραυστότητα πολιτική συμφωνίας

ΠΟΣΟ ΒΙΩΣΙΜΗ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ ΠΡΟΣΩΡΙΝΗ ΣΥΜΦΩΝΙΑ ;

Το Ορμούζ παραμένει κρίσιμος κόμβος ευαισθησίας (critical node) . Μικρή μεταβολή σε ναυσιπλοΐα , τιμές ενέργειας, στρατιωτική , παρενόχληση μπορεί σαφώς να προκαλέσει αλυσιδωτή αντίδραση και δυσανάλογα μεγάλο αποτέλεσμα . Η αποτροπή είναι αμφίδρομη (αμοιβαία). Οι ΗΠΑ πιέζουν αυξάνοντας τον δείκτη πίεσης και το Ιράν απαντά με τον ίδιο τρόπο . Επομένως και οι δύο πλευρές αυξάνουν τον κίνδυνο προσπαθώντας να τον ελέγξουν. Υπάρχει “ζώνη παγίδευσης” (trap zone) .

Όταν το σύστημα μπει σε υψηλό επίπεδο, δεν επιστρέφει εύκολα πίσω . Μια προσωρινή συμφωνία Ιράν–ΗΠΑ είναι χαμηλής έως μικρής/μέσης βιωσιμότητας. Συνοπτικά: Υπάρχει δομική ασυμβατότητα στόχων . Οι ΗΠΑ επιδιώκουν περιορισμό πυρηνικού προγράμματος και περιφερειακής επιρροής· το Ιράν επιδιώκει άρση κυρώσεων και διατήρηση αποτρεπτικής ισχύος. Η τομή είναι προσωρινή, όχι στρατηγική. Λογική (ελεγχόμενη κλιμάκωση) Και οι δύο αντιμαχόμενες πλευρές χρησιμοποιούν τη συμφωνία ως παύση για ανασύνταξη, όχι ως τελικό σημείο ισορροπίας. Ως μία πολεμική αφηγήσεων.

Κάθε πλευρά παρουσιάζει το αποτέλεσμα ως νίκη εσωτερικά → εύθραυστο κοινό έδαφος, υψηλός κίνδυνος ρήξης με ένα γεγονός. Περιφερειακοί παράγοντες (proxies). Δρώντες ένοπλες ομάδες όπως Χούθι, Χεζμπολάχ κ.λπ. μπορούν να εκτροχιάσουν τη συμφωνία, χωρίς άμεση απόφαση Τεχεράνης–Ουάσινγκτον.

Ο κρίσιμος κόμβος παραμένουν τα Στενά του Ορμούζ. Οποιαδήποτε ένταση εκεί λειτουργεί ως συστημικός πυροκροτητής). Μία συμφωνία εκτιμάται ως βιώσιμη μόνο υπό την μορφή τακτικής “ανάπαυλας” (τακτική παύση) εβδομάδων/μηνών. Όχι ως μακροπρόθεσμη σταθερή λύση, χωρίς βαθύτερη στρατηγική σύγκλιση.

YΦΙΣΤΑΤΑΙ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΑ ΠΥΡΗΝΙΚΗΣ ΚΛΙΜΑΚΩΣΗΣ ;

Ναι, υφίσταται πιθανότητα πυρηνικής κλιμάκωσης, αλλά όχι ως ένα βασικό πιθανό σενάριο· ακόμα παραμένει πολύ χαμηλή, αλλά μη μηδενική, και ανεβαίνει αισθητά μόνο όταν/εάν συμβεί να συνδυαστούν: σοβαρό πλήγμα γοήτρου των ΗΠΑ. Το “κόκκινο” τμήμα (υψηλός δείκτης) εμφανίζεται όταν υψηλή αμερικανική πίεση συνυπάρχουν ισχυρή ιρανική A2/AD και αυξημένη διαταραχή ροών. Δηλαδή: όχι μία μεταβλητή μόνη της — αλλά ο συνδυασμός τους. Αυτό είναι κλασικό παράδειγμα: αλληλεπιδραστικής επίδρασης (interaction effect ) . Ακόμα ο μελετητής διακρίνει μία αισθητή ψευδαίσθηση ελέγχου. Καθώς χαμηλότερα επίπεδα φαίνονται ως μια ήπια περιοχή (πράσινο/κίτρινο). Αυτό σημαίνει: το σύστημα φαίνεται μεν διαχειρίσιμο, ωστόσο, παραμένει κοντά σε κατώφλι . Άρα: σταθερότητα ≠ ασφάλεια. Το διάγραμμα στην εικόνα 5 δείχνει κάτι βαθύτερο: Η κλιμάκωση δεν είναι απόφαση. Είναι συνάρτηση. Δηλαδή δεν αποφασίζει ένας παίκτης από μόνος του, αλλά το αποτέλεσμα προκύπτει από πολύμορφη αλληλεπίδραση πολλαπλών μεταβλητών.

Εικόνα 5.- Πολλές φορές κατά τον ρου της ιστορίας επαληθεύθηκαν τα λόγια του Robert McNamara: “We came within a hairbreadth of nuclear war without either side intending it.”. «Φτάσαμε μια ανάσα από τον πυρηνικό πόλεμο, χωρίς καμία από τις δύο πλευρές να το επιδιώκει».

Ένα νέο δεύτερο ατυχές ναυάγιο συνομιλιών, εκ νέου πίεση στα στενά /κλείσιμο Ορμούζ και Ερυθράς, (βλέπε εικόνα 5) κάποια ίσως παρενόχληση στρατιωτική, ρωσικών ή κινεζικών πλοίων, και κυρίως η αντίληψη από μέρους του Ισραήλ υπαρξιακής απειλής. Η κρίση δεν έχει επιλυθεί· απλώς έχει μεταβεί σε φάση εύθραυστης ανάπαυλας (fragile pause) . Και όσο η κρίση μένει στο επίπεδο ελεγχόμενης κλιμάκωσης ο πυρηνικός κίνδυνος μένει χαμηλά.

Αν ωστόσο η Ουάσιγκτον τυχαία υποστεί κάποια σοβαρή στρατηγική ταπείνωση, αν επανέλθει πραγματική ασφυξία στα θαλάσσια περάσματα, και αν προκύψει μείζον επεισόδιο με κινεζικά/ρωσικά πλοία (μη γραμμικό άλμα κινδύνου) , τότε το κόστος αποτυχίας για όλους ανεβαίνει απότομα.

Εκεί δεν μιλάμε ακόμη για «πιθανή πυρηνική χρήση» ως άμεσο βήμα, αλλά για μετάβαση σε ζώνη ακραίου εξαναγκασμού (extreme coercive zone), όπου αυξάνει η πιθανότητα λανθασμένου υπολογισμού.

Το ειδικό κατώφλι είναι το Ισραήλ: αν η ηγεσία του κρίνει ότι συνδυάζονται στρατιωτική αποτυχία, διατήρηση ιρανικής αποτρεπτικής ισχύος και κίνδυνος στρατηγικής περικύκλωσης, τότε η πυρηνική διάσταση παύει να είναι θεωρητική. Δυστυχώς επανερχόμαστε στα λόγια του Henry Kissinger…

«Η Μέση Ανατολή είναι μια περιοχή, όπου θα δεν υπάρξουν λύσεις, αλλά μόνο προβλήματα προς διαχείριση»…

Ίσως γι αυτό ο μέσος απλός άνθρωπος φοβάται τον εφιάλτη. «Δεν φοβάται τον Αρμαγεδώνα επειδή είναι πιθανός.
Τον φοβάται, γιατί μπορεί να συμβεί… χωρίς να τον θέλει κανείς.»