Τι κάνει στον εγκέφαλό μας η καθημερινή χρήση AI
Δύο διαφορετικές διαστάσεις της καθημερινής χρήσης chatbot τεχνητής νοημοσύνης αναδεικνύουν νέες επιστημονικές έρευνες, καταγράφοντας τόσο πιθανές θετικές επιδράσεις στην ψυχική υγεία όσο και προβληματισμούς σχετικά με τη γνωστική λειτουργία και τη συναισθηματική εξάρτηση.
Στο συναισθηματικό επίπεδο, τα διαθέσιμα ευρήματα δεν οδηγούν σε ένα ενιαίο συμπέρασμα. Για αρκετούς χρήστες, οι συνομιλίες με chatbot φαίνεται να συνδέονται με μειωμένο άγχος και αίσθημα μοναξιάς, καθώς και με ενισχυμένη αίσθηση κοινωνικής υποστήριξης.
Σε αντίθεση με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η χρήση ενός υποστηρικτικού συστήματος τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να προσφέρει άμεση ανταπόκριση, χωρίς αξιολογική ή επικριτική στάση και με διαθεσιμότητα οποιαδήποτε στιγμή. Ωστόσο, η εικόνα διαφοροποιείται όταν η χρήση γίνεται εντατική και αποκτά χαρακτηριστικά συναισθηματικής εξάρτησης.
Τυχαιοποιημένη κλινική μελέτη ερευνητών του MIT και της OpenAI διαπίστωσε ότι, ενώ ορισμένες μορφές χρήσης μπορούσαν να περιορίσουν ελαφρώς το αίσθημα μοναξιάς, η εντατική καθημερινή χρήση συνδεόταν με αυξημένη μοναξιά, μεγαλύτερη συναισθηματική εξάρτηση και λιγότερη πραγματική κοινωνική αλληλεπίδραση.
Ιδιαίτερα ευάλωτοι φαίνεται να είναι άνθρωποι με περιορισμένες κοινωνικές επαφές, αυξημένο κοινωνικό άγχος ή μεγαλύτερη τάση συναισθηματικής προσκόλλησης. Πρόκειται, δηλαδή, για χρήστες που είναι πιθανότερο να αναζητήσουν έναν «συνοδό» τεχνητής νοημοσύνης, αλλά παράλληλα ενδέχεται να είναι και περισσότερο εκτεθειμένοι στους κινδύνους της υπερβολικής χρήσης.
Τι συμβαίνει στη γνωστική λειτουργία
Ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα ευρήματα σχετικά με τη γνωστική λειτουργία. Στη μελέτη «Ο εγκέφαλός σου στο ChatGPT», ερευνητές του MIT Media Lab, με επικεφαλής τη Ναταλίγια Κόσμινα, εξέτασαν 54 φοιτητές ηλικίας 18 έως 39 ετών από πέντε πανεπιστήμια της περιοχής της Βοστώνης.
Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να γράφουν εκθέσεις διάρκειας 20 λεπτών σε διάστημα τεσσάρων μηνών, ενώ φορούσαν ειδικά κράνη με 32 ηλεκτρόδια για την καταγραφή της εγκεφαλικής δραστηριότητας. Οι συμμετέχοντες χωρίστηκαν σε τρεις ομάδες: μία χρησιμοποίησε ChatGPT, μία μηχανή αναζήτησης και μία δεν χρησιμοποίησε κανένα εξωτερικό εργαλείο, βασιζόμενη αποκλειστικά στη δική της σκέψη.
Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, η εγκεφαλική συνδεσιμότητα ήταν αντιστρόφως ανάλογη με τον βαθμό εξωτερικής υποστήριξης. Η ομάδα που εργάστηκε χωρίς τη χρήση εργαλείων παρουσίασε τα ισχυρότερα και πιο εκτεταμένα νευρωνικά δίκτυα, η ομάδα της μηχανής αναζήτησης βρέθηκε σε ενδιάμεσο επίπεδο, ενώ η ομάδα που χρησιμοποίησε ChatGPT κατέγραψε τη χαμηλότερη εγκεφαλική σύζευξη.
Προβληματισμός και για τη μνήμη
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίασε και το τεστ μνήμης που ακολούθησε. Στην πρώτη συνεδρία, το 83% των συμμετεχόντων που είχαν χρησιμοποιήσει το εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης δεν κατάφερε να παραθέσει κάποια φράση από το κείμενο που είχε μόλις γράψει, ενώ κανείς δεν μπόρεσε να αποδώσει σωστά κάποιο απόσπασμα.
Μέχρι την τρίτη συνεδρία, περίπου ένας στους τρεις συμμετέχοντες εξακολουθούσε να δυσκολεύεται να θυμηθεί με ακρίβεια όσα είχε γράψει. Οι ερευνητές περιέγραψαν το συγκεκριμένο συσσωρευτικό φαινόμενο ως «γνωστικό χρέος».
Ωστόσο, οι ίδιοι οι ερευνητές επισημαίνουν σημαντικούς περιορισμούς. Η μελέτη βρίσκεται σε μορφή prepublication και δεν έχει ακόμη ολοκληρώσει τη διαδικασία επιστημονικής αξιολόγησης από ομότιμους. Παράλληλα, μόλις 18 από τους 54 συμμετέχοντες ολοκλήρωσαν τη φάση εναλλαγής εργαλείων, από την οποία προέκυψε ένα από τα πιο συζητημένα ευρήματα.
Καθοριστική η σειρά χρήσης της τεχνητής νοημοσύνης
Τα αποτελέσματα δεν οδηγούν, πάντως, στο απλοϊκό συμπέρασμα ότι η τεχνητή νοημοσύνη «κάνει τους ανθρώπους πιο χαζούς». Αντίθετα, οι ερευνητές εστιάζουν στον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιείται το εργαλείο.
Όταν οι συμμετέχοντες ανέθεταν εξαρχής το μεγαλύτερο μέρος της νοητικής εργασίας στο ChatGPT, καταγραφόταν χαμηλότερη γνωστική εμπλοκή. Αντίθετα, όσοι έγραφαν πρώτα μόνοι τους και χρησιμοποιούσαν στη συνέχεια την τεχνητή νοημοσύνη ως υποστηρικτικό εργαλείο εμφάνιζαν καλύτερη ανάκληση μνήμης και ισχυρότερη εγκεφαλική ενεργοποίηση, σε επίπεδα συγκρίσιμα με εκείνα της ομάδας που χρησιμοποιούσε μηχανή αναζήτησης.
Η ίδια τεχνολογία, επομένως, φαίνεται να μπορεί να έχει διαφορετική επίδραση ανάλογα με τον τρόπο και τη σειρά χρήσης της. Η βασική αρχή που προκύπτει από τα ευρήματα είναι να προηγείται η προσωπική σκέψη και να ακολουθεί η αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης ως εργαλείου.
Εργαλείο και όχι υποκατάστατο
Το κοινό μοτίβο που αναδεικνύεται από τις δύο κατηγορίες ευρημάτων αφορά τη διαφορά ανάμεσα στην ενεργή και την παθητική χρήση. Η στοχευμένη αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης, με τον χρήστη να παραμένει ενεργός και να ελέγχει τις απαντήσεις, φαίνεται να διαφέρει σημαντικά από μια χρήση κατά την οποία το chatbot υποκαθιστά τη σκέψη ή την ανθρώπινη επικοινωνία.
Οι ειδικοί προτείνουν, ως εκ τούτου, η τεχνητή νοημοσύνη να αντιμετωπίζεται πρωτίστως ως εργαλείο και όχι ως υποκατάστατο ανθρώπινης σχέσης ή επαγγελματικής υποστήριξης. Παράλληλα, τονίζουν τη σημασία της αυτόνομης σκέψης πριν από τη χρήση ενός chatbot και του ελέγχου των πληροφοριών που αυτό παρέχει.
Τα ευρήματα, πάντως, χρειάζονται περαιτέρω έρευνα και επιβεβαίωση, ιδιαίτερα σε μεγαλύτερα δείγματα και μέσα από μελέτες που θα έχουν ολοκληρώσει τη διαδικασία επιστημονικής αξιολόγησης.
