Τα πάνω-κάτω στο κληρονομικό δίκαιο - Τι αλλάζει από Σεπτέμβριο

Ριζικό μετασχηματισμό στο τοπίο των μεταβιβάσεων περιουσίας, των διαθηκών και των δικαιωμάτων των διαδόχων φέρνει το νέο θεσμικό πλαίσιο που τίθεται σε πλήρη εφαρμογή από τον Σεπτέμβριο.

Το νομοσχέδιο, που κατάρτισε το Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, εστιάζοντας στις κοινωφελείς περιουσίες, τα ιδρύματα, τις σχολάζουσες κληρονομίες και τις δωρεές προς το Δημόσιο, εισάγει τομές που επηρεάζουν άμεσα χιλιάδες πολίτες οι οποίοι επιθυμούν να τακτοποιήσουν τα περιουσιακά τους στοιχεία ή καλούνται να διαχειριστούν υποθέσεις κληρονομιάς.

Νέοι κανόνες και δικλείδες ασφαλείας στις διαθήκες

Η διαδικασία σύνταξης δημόσιας διαθήκης καθίσταται πλέον αισθητά πιο ευέλικτη και απλοποιημένη, ενώ για τις «μυστικές» διαθήκες ορίζεται εφεξής η παρουσία δύο μαρτύρων, ενώ τίθενται αυστηρότερα κριτήρια ελέγχου και διασφάλισης της γνησιότητας για τις ιδιόγραφες διαθήκες, με στόχο την αποφυγή αμφισβητήσεων και καταχρήσεων.

Σημαντική κοινωνική διάσταση έχει η εισαγωγή ειδικής πρόβλεψης για τα άτομα που αντιμετωπίζουν σοβαρές αναπηρίες λόγου, εξασφαλίζοντας την ισότιμη άσκηση των δικαιωμάτων τους. Επιπλέον, το ηλικιακό όριο για τη σύνταξη διαθήκης χαμηλώνει, καθώς δικαίωμα αποκτούν πλέον και έφηβοι από την συμπλήρωση του 16ου έτους της ηλικίας τους. Στον αντίποδα, για την αποτροπή περιπτώσεων εκμετάλλευσης ευάλωτων νοσηλευόμενων, θεσπίζεται ρητή απαγόρευση σύνταξης διαθήκης υπέρ του προσωπικού:

• νοσοκομειακών μονάδων
• γηροκομείων
• λοιπών ιδρυμάτων περίθαλψης 

Ενίσχυση επιζώντων συζύγων και αναγνώριση συντρόφων

Στο πεδίο της εξ αδιαθέτου διαδοχής, οι αλλαγές είναι θεμελιώδεις, καθώς ορίζεται πλέον ότι όταν ο εκλιπών καταλείπει έναν μόνο απόγονο, το ποσοστό κληρονομιάς του επιζώντος συζύγου αυξάνεται στο 1/3 της περιουσίας, ενώ σε περιπτώσεις όπου υπάρχουν δύο ή περισσότερα τέκνα, το μερίδιο διατηρείται στο 1/4.

Η πλέον ριζική αλλαγή εντοπίζεται στην παντελή έλλειψη τέκνων: σε αυτή την περίπτωση, ο/η σύζυγος καθίσταται ο αποκλειστικός κληρονόμος ολόκληρης της περιουσίας, προσπερνώντας πλήρως τους γονείς ή άλλους ανιόντες και λοιπούς συγγενείς.

Τα ίδια ακριβώς δικαιώματα επεκτείνονται και στα μέρη που έχουν συνάψει σύμφωνο συμβίωσης, ενώ παράλληλα για πρώτη φορά θεσπίζονται κληρονομικά δικαιώματα υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις και για συντρόφους σε ελεύθερη ένωση χωρίς γάμο, αρκεί να αποδεικνύεται ότι η συμβίωση είχε διάρκεια τουλάχιστον τριών ετών. Επίσης, διευρύνεται η προστασία της οικογενειακής στέγης σε περίπτωση θανάτου του μισθωτή, καλύπτοντας πλήρως και τον σύντροφο με σύμφωνο συμβίωσης. Αντίθετα, από τις τάξεις της κληρονομικής διαδοχής αφαιρούνται πλέον οριστικά οι προπαππούδες και οι προγιαγιάδες.

Νόμιμη μοίρα σε χρήμα και ασπίδα προστασίας από χρέη

Υπό ολική αναθεώρηση υφίσταται και ο θεσμός της νόμιμης μοίρας, καθώς οι μεριδούχοι δεν καθίστανται πλέον υποχρεωτικά συγκύριοι επί των ακινήτων της κληρονομιάς. Αντίθετα, η νόμιμη μοίρα μετατρέπεται ουσιαστικά σε αμιγώς χρηματική απαίτηση, δίνοντας τη δυνατότητα στους δικαιούχους να διεκδικήσουν το μερίδιό τους σε ρευστό.

Ιδιαίτερα ευεργετικές είναι οι νέες ρυθμίσεις για την αντιμετώπιση των κληρονομικών χρεών, μιας και θεσπίζεται ισχυρό πλαίσιο προστασίας των κληρονόμων από υπέρογκες οφειλές του αποβιώσαντος, καθώς ο κληρονόμος δεν θα ευθύνεται με τη δική του ατομική περιουσία για τα χρέη της κληρονομιάς, εκτός εάν ο ίδιος επιλέξει ρητά να προβεί σε ελεύθερη διαχείρισή της.