«Ο Πόλεμος στο Ιράν και η Πόρτα του Φρενοκομείου»

Του καθηγητού Αθανάσιου Κωνσταντινίδη

Μαθηματικού Δρα. ΑΠΘ

Συμβούλου επί 10ετία του ΥΠ.ΕΘ.Α των ΗΑΕ

Η Kristalina Ivanova Georgieva, διευθύντρια του International Monetary Fund, Kristalina, προειδοποίησε πρόσφατα ότι «οι κυβερνήσεις πρέπει να προετοιμαστούν για το αδιανόητο», εξαιτίας του πολέμου στη Μέση Ανατολή. Και συνέχισε, επισημαίνοντας πως «ο κόσμος εισέρχεται σε μια περίοδο, όπου οι διαδοχικές κρίσεις τείνουν πλέον να αποτελέσουν τον νέο κανόνα. 

Οι κυβερνήσεις πρέπει να είναι έτοιμες πλέον για απρόβλεπτα γεγονότα». Η δηλώσεις της αυτές προκάλεσαν σημαντικές αντιδράσεις σε πολιτικό, οικονομικό και δημοσιογραφικό επίπεδο. Οι αντιδράσεις αυτές δεν ήταν ενιαίες, αλλά κινήθηκαν σε τρεις βασικές κατευθύνσεις. Η πρώτη ήταν στην αντίδραση των αγορών και των οικονομικών αναλυτών. Οι διεθνείς αγορές και οικονομικοί αναλυτές αντιμετώπισαν τη δήλωση ως προειδοποίηση για σοβαρό γεωοικονομικό κίνδυνο. 

Η Georgieva εξήγησε ότι αν η τιμή του πετρελαίου αυξηθεί 10% και παραμείνει υψηλή, ο παγκόσμιος πληθωρισμός μπορεί να αυξηθεί περίπου 0,4 ποσοστιαίες μονάδες. Οι αναλυτές τόνισαν ότι αυτό θα μπορούσε να προκαλέσει νέο κύμα πληθωρισμού, επιβράδυνση της ανάπτυξης και αστάθεια στις αγορές ενέργειας. Η δεύτερη ήταν οι αντιδράσεις κυβερνήσεων και θεσμών. Πολλές κυβερνήσεις και διεθνείς οργανισμοί ερμήνευσαν τη δήλωση αυτή, ως κάλεσμα για προληπτική προετοιμασία. Οι βασικές πολιτικές συστάσεις που αναφέρθηκαν ήταν ενίσχυση δημοσιονομικών αποθεμάτων, ισχυρότερες κεντρικές τράπεζες, ανθεκτικές ενεργειακές αλυσίδες και προετοιμασία και για οικονομικά σοκ. 

Το τρίτο ήταν οι κριτικές και οι έκδηλες ανησυχίες στον δημόσιο διάλογο. Η δήλωση προκάλεσε επίσης κριτικές και ανησυχία σε ορισμένους οικονομολόγους και σχολιαστές. Οι βασικές επιφυλάξεις ήταν ότι τέτοιου είδους διατυπώσεις μπορεί να ενισχύσουν τον φόβο στις αγορές, ενδέχεται να δημιουργήσουν κλίμα οικονομικής ανασφάλειας και να τροφοδοτήσουν εντάσεις και σενάρια για μία βαθύτερη Κρίση.

ΕΙΚΟΝΑ 1

Ορισμένοι ειδικοί την θεώρησαν υπερβολικά δραματική, ενώ άλλοι την είδαν ως ρεαλιστική προειδοποίηση για μια περίοδο αυξημένων γεωπολιτικών κινδύνων.

Αν θέλουμε να αναλύσουμε την βαθύτερη έννοια των δηλώσεων της, θα εστιάσουμε σε τρία αλληλένδετα συστήματα: 1. Στην ενέργεια 2. Στην οικονομία & χρηματοπιστωτικό σύστημα και 3. Στον κίνδυνο επισιτιστικής Κρίσεως.

Η βασική ιδέα είναι ότι ο πόλεμος στο Ιράν δεν είναι απλώς περιφερειακή σύγκρουση, αλλά ένας πιθανός πολλαπλασιαστής κινδύνου γενικευμένης συστημικής κρίσης. Λίγο πολύ, τα όσα ανέφερε συνολικά, απεικονίζονται στην εικόνα 1 , η οποία προσομοιάζει το σημερινό ρεαλιστικό “τοπίο κινδύνου” (risk landscape) του παγκόσμιου συστήματος. Οι δύο άξονες στο επίπεδο προβολής δείχνουν: δείκτη πολεμικής κλιμάκωσης (War escalation index) και ενεργειακού σοκ / τιμή πετρελαίου (Energy shock). Ο κατακόρυφος άξονας προσμετρά τον δείκτη συστημικού κινδύνου (Systemic risk index).

Η επιφάνεια μοιάζει με ορεινό τοπίο. Οι κοιλάδες αντιστοιχούν σε σχετική σταθερότητα, οι πλαγιές σε ζώνες μετάβασης και οι κορυφές σε περιοχές υψηλού κινδύνου και παγκόσμιας κρίσης. Η ιδέα προέρχεται από την ανάλυση complex systems (πολύπλοκων συστημάτων), όπου το διεθνές σύστημα δεν μεταβάλλεται γραμμικά, αλλά μπορεί να μεταπηδήσει απότομα από σταθερότητα σε κρίση.

Η γεωοικονομική σημασία του Ιράν

Το Ιράν βρίσκεται στο κέντρο ενός ενεργειακού κόμβου που επηρεάζει άμεσα τον περσικό κόλπο, τα στενά του Ορμούζ και τις ενεργειακές ροές προς Ευρώπη και Ασία. Από τα στενά διέρχεται περίπου το 20% της παγκόσμιας θαλάσσιας διακίνησης πετρελαίου και ένα μεγάλο μέρος του LNG του Κατάρ. 

Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και μία μερική διαταραχή μπορεί να προκαλέσει παγκόσμιο ενεργειακό σοκ, πληθωρισμό και κρίση εφοδιασμού. Στη γεωπολιτική υπάρχουν ορισμένα σημεία που λειτουργούν ως αρτηρίες του παγκόσμιου συστήματος. Αν διακοπεί η ροή σε αυτά , οι επιπτώσεις μεταδίδονται σε ολόκληρο τον πλανήτη. Και τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν ίσως το σημαντικότερο από αυτά τα γεωγραφικά σημεία. 

 Το παράδοξο είναι ότι αυτός ο τεράστιος όγκος ενέργειας διέρχεται από ένα πέρασμα μικρού πλάτους. Σε ορισμένα σημεία τα ναυτιλιακά κανάλια έχουν πλάτος μόλις λίγων χιλιομέτρων. Αυτό καθιστά την περιοχή εξαιρετικά ευάλωτη σε στρατιωτικές ενέργειες, ακόμη και περιορισμένης κλίμακας. Η γεωγραφία /αυτή/ προσδίδει στο Ιράν ένα σημαντικό στρατηγικό πλεονέκτημα. Οι ακτές του εκτείνονται κατά μήκος μεγάλου μέρους των στενών και η περιοχή διαθέτει πλήθος νησιών, παράκτιων βάσεων και ορεινών όγκων που μπορούν να φιλοξενήσουν πυραυλικά συστήματα. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και χωρίς πλήρη ναυτικό αποκλεισμό, το Ιράν θα μπορούσε να δημιουργήσει συνθήκες που να καθιστούν τη διέλευση δεξαμενόπλοιων εξαιρετικά επικίνδυνη.

Αρκεί μια σχετικά μικρή σειρά κρίσιμων γεγονότων , όπως μαζικές επιθέσεις με σμήνη από drones, ναρκοθέτηση, πλήγματα σε δεξαμενόπλοια ή σε πετρελαϊκές εγκαταστάσεις. Έτσι θα δημιουργηθεί ένα κλίμα αβεβαιότητας, το οποίο θα επηρεάσει άμεσα την παγκόσμια αγορά ενέργειας. Οι ναυτιλιακές εταιρείες και οι ασφαλιστικές αγορές αντιδρούν εξαιρετικά γρήγορα σε τέτοιους είδους κινδύνους. 

Ακόμη και αν το πέρασμα δεν κλείσει πλήρως, η ίδια η αίσθηση κινδύνου μπορεί να μειώσει δραματικά τη ροή πετρελαίου. Και οι επιπτώσεις δεν θα περιοριστούν στον ενεργειακό τομέα. Η αύξηση των τιμών πετρελαίου μεταδίδεται σχεδόν αυτόματα στην παγκόσμια οικονομία. Το κόστος μεταφορών αυξάνεται, η παραγωγή γίνεται ακριβότερη και ο πληθωρισμός ενισχύεται. Σε δεύτερο χρόνο, η αύξηση των ενεργειακών τιμών επηρεάζει και την παραγωγή τροφίμων, καθώς η σύγχρονη γεωργία εξαρτάται από καύσιμα, λιπάσματα και μεταφορές. 

Έτσι, ένα τοπικό στρατιωτικό επεισόδιο σε μια στενή θαλάσσια λωρίδα μπορεί να προκαλέσει μια αλυσιδωτή αντίδραση που επηρεάζει την οικονομία, την ενέργεια και την επισιτιστική ασφάλεια σε παγκόσμιο επίπεδο. Το σύστημα τείνει να γίνει απόλυτα χαοτικό. Στην πραγματικότητα, το σενάριο των Στενών , που παραπάνω περιγράψαμε, είναι πολύ κοντά σε αυτό που στην οικονομία και τη γεωπολιτική λέγεται: systemic cascade ή non-linear cascading failure. Δηλαδή: μικρό γεγονός → αλυσιδωτή μετάδοση → παγκόσμια επίδραση.

Και αυτός είναι ο λόγος που τα Στενά του Ορμούζ θεωρούνται από πολλούς στρατηγικούς αναλυτές ως το πιο ευαίσθητο σημείο της παγκόσμιας ενεργειακής και Γεωπολιτικής γεωγραφίας. Εκεί συναντώνται τρία κρίσιμα στοιχεία: η συγκέντρωση ενεργειακών πόρων, η γεωγραφική στενότητα και η γεωπολιτική ένταση. Σε έναν κόσμο όπου τα οικονομικά και ενεργειακά συστήματα είναι βαθιά αλληλένδετα, η σταθερότητα αυτού του μικρού θαλάσσιου περάσματος αποκτά σημασία δυσανάλογη του μεγέθους του. Και γι’ αυτό ακριβώς, σε περιόδους πολέμου ή έντασης στη Μέση Ανατολή, τα βλέμματα της παγκόσμιας οικονομίας στρέφονται σχεδόν πάντα προς τα ίδια στενά νερά.

Ο ενεργειακός κίνδυνος είναι το πρώτιστο.

Η παγκόσμια οικονομία είναι στην ουσία μετατροπή ενέργειας σε προϊόντα και υπηρεσίες. Χωρίς ενέργεια δεν υπάρχει βιομηχανία, μεταφορά, γεωργία και παραγωγή τροφίμων. Αυτό σημαίνει ότι η ενέργεια είναι πρωτογενής μεταβλητή. Και αυτή η μεταβλητή αξιολογείται ως το πρώτο ντόμινο/ερέθισμα που ενεργοποιεί τάχιστα τον μηχανισμό μετάδοσης: Στρατιωτική ένταση στα Στενά → αυξημένος κίνδυνος για δεξαμενόπλοια→ άνοδος ασφαλίστρων ναυτιλίας→μείωση μεταφοράς πετρελαίου → άνοδος τιμών. Και σε τέτοιες περιπτώσεις η αγορά αντιδρά προληπτικά.

Συμπεραίνουμε εύλογα ότι εκτινάσσεται κατακόρυφα το κόστος παραγωγής και μεταφέρεται σε όλες τις τιμές. Ο οικονομικός μηχανισμός μετάδοσης χαρακτηρίζεται από το στοιχείο ότι η γενική οικονομική κρίση δεν προκύπτει άμεσα από τον πόλεμο αλλά από τρία κανάλια μετάδοσης. Πρώτα από τον προκύπτοντα ενεργειακό πληθωρισμό (μεταφορές, βιομηχανία και γεωργία) - καθώς από την αύξηση τιμών στην ενέργεια, παράμετροι που προκαλούν αύξηση κόστους σε όλη την οικονομία.

Πιθανή κλίμακα ενεργειακού σοκ

Στη συνέχεια από την προκληθησομένη χρηματοπιστωτική αβεβαιότητα. Σε περιόδους μεγάλων γεωπολιτικών κρίσεων είθισται να έχουμε πτώση χρηματιστηρίων, φυγή κεφαλαίων και αύξηση ασφαλών επενδύσεων. Οι αγορές γίνονται risk-off (αποστροφή κινδύνου) και αυτό σημαίνει επενδυτική ένδεια.

Όλα τα παραπάνω παράγουν ένα μείζον ερώτημα. Κατά τον ρου της ιστορίας παρόμοιες καταστάσεις οδήγησαν συνήθως σε αποκλιμάκωση ή αντίθετα σε γενικευμένους πολέμους. Η ιστορία δείχνει ότι η χρηματοπιστωτική αβεβαιότητα σε συνθήκες γεωπολιτικής κρίσης λειτουργεί σαν καταλύτης . Είτε θετικός είτε αρνητικός. Δηλαδή μπορεί να οδηγήσει είτε σε αποκλιμάκωση είτε σε περαιτέρω κλιμάκωση, μέχρι και σε γενικευμένο πόλεμο, ανάλογα με τις δομικές συνθήκες της εποχής. Δεν υπάρχει μία μόνο ιστορική πορεία. Υπάρχουν όμως ισχυρά μοτίβα. 

Όταν υπάρχει ήδη συσσωρευμένη στρατιωτική ένταση και συμμαχικά μπλοκ, η οικονομική κρίση δεν αποτρέπει τον πόλεμο Οι οικονομικές κρίσεις δεν προκαλούν πολέμους από μόνες τους.Απελευθερώνουν όμως τις δυνάμεις που ήδη ωθούν προς πόλεμο. Αν υπάρχουν: αναθεωρητικές δυνάμεις , ανατροπή στην στρατιωτική ισορροπία και πολιτική πόλωση, τότε η κρίση μπορεί να λειτουργήσει ως επιταχυντής οικονομικό εθνικισμό

Η κρίση επιτάχυνε τις επιθετικές πολιτικές της Γερμανίας, Ιταλίας και Ιαπωνίας. Σε συνθήκες βαθιάς οικονομική κρίσης που συνοδεύεται από γεωπολιτική ένταση και ιδεολογικό αναθεωρητισμό η υψηλή πιθανότητα γενικευμένου πολέμου αυξάνεται. σύγκρουσης. Τα ιστορικά σημεία αναφοράς είναι πολλά. Τυπικό παράδειγμα αποτελεί η Μεγάλη Ύφεση του 1929, και στρατικοποίηση.η οποία κατέστρεψε οικονομίες και κοινωνίες. Οδήγησε σε άνοδο αυταρχικών καθεστώτων,

Αντίθετα, πολλές κρίσεις (Κούβα 1962, Βερολίνο, Αφγανιστάν) οδήγησαν σε αποκλιμάκωση. Ο λόγος ήταν τριπλός. Πυρηνική αποτροπή (MAD), οικονομική εξάντληση υπερδυνάμεων και φόβος συστημικής κατάρρευσης. Όταν το κόστος πολέμου γίνεται υπαρξιακό, οι κρίσεις τείνουν να παγώνουν. Τρίτο: Από την διαταραχή εφοδιαστικών αλυσίδων (ναυτιλιακές γραμμές, ασφάλιση φορτίων, διαδρομές εμπορίου. Το σύστημα δεν είναι γραμμικό. Μία μικρή διαταραχή μπορεί να προκαλέσει εκτόξευση τιμών. Η εικόνα 1 δείχνει πώς η άνοδος της τιμής του πετρελαίου και του κόστους μεταφορών μπορεί να δημιουργήσει μια πληθωριστική σπείρα (Inflation spiral). Σε χαμηλές τιμές ενέργειας το σύστημα παραμένει σχετικά σταθερό, (σκούρα στίγματα) αλλά όταν αυξηθούν ταυτόχρονα το πετρέλαιο και τα μεταφορικά κόστη, εμφανίζεται πληθωριστικό σοκ (ανοικτά χρώματα) που μεταφέρεται σε ολόκληρη την οικονομία.

Πόσο είναι υπαρκτή η απειλή επισιτιστικής Κρίσεως;

ΕΙΚΟΝΑ 2

Ο επισιτιστικός τομέας συνδέεται άμεσα με την ενέργεια. Η γεωργία εξαρτάται από καύσιμα, λιπάσματα και μεταφορές. Όταν αυξάνεται η ενέργεια, αυξάνεται και το κόστος των τροφίμων. Το διάγραμμα δείχνει πώς η άνοδος της τιμής του πετρελαίου και του κόστους μεταφορών μπορεί να δημιουργήσει μια πληθωριστική σπείρα (Inflation spiral). Σε χαμηλές τιμές ενέργειας το σύστημα παραμένει σχετικά σταθερό, αλλά όταν αυξηθούν ταυτόχρονα το πετρέλαιο και τα μεταφορικά κόστη, εμφανίζεται πληθωριστικό σοκ, που μεταφέρεται σε ολόκληρη την οικονομία και στο κόστος τροφίμων. 

Τα λιπάσματα εξαρτώνται από φυσικό αέριο και πετροχημικά. Επομένως η άνοδος ενέργειας οδηγεί στην αύξηση λιπασμάτων και συνακόλουθα στην χαμηλότερη παραγωγή. Επίσης για την μεταφορά τροφίμων η διεθνής αγορά βασίζεται σε: πλοία και logistics. Συνακόλουθα η αύξηση των τιμών των καυσίμων προκαλεί εύλογα αύξηση τιμών των τροφίμων. Οι πρώτες περιοχές που θα πληγούν σε ένα τέτοιο απευκταίο σενάριο είναι η Βόρεια Αφρική ή Μέση Ανατολή και γενικότερα οι φτωχότερες χώρες της Ασίας. Σε

ΕΙΚΟΝΑ 3

αυτές τις περιοχές το κόστος τροφίμων είναι ήδη πολύ μεγάλο σε συνάρτηση με το οικογενειακό εισόδημα. Νομοτελειακά δε, η αύξηση τιμών διαμορφώσει συνθήκες γόνιμες για κοινωνικές εντάσεις. Οι οικονομικές κρίσεις συχνά μετατρέπονται συνήθως σε πολιτικές.- Αραβική Άνοιξη (2011). Στις εικόνες 2, και 3 ο Χ άξονας είναι εκείνος του Ενεργειακού Σοκ (και τιμή Πετρελαίου), ο άξονας Υ είναι ο άξονας της Διαταραχής της εφοδιαστικής αλυσίδας και του κόστους μεταφορών ενώ ο κατακόρυφος άξονας Ζ, ο της πιθανότητας της επισιτιστικής Κρίσης. Στην εικόνα 3 η κάτω πράσινη ζώνη απεικονίζει χαμηλά το σταθερό οικονομικό περιβάλλον.

Στην κίτρινη ζώνη αρχίζουν να ασκούνται εμφανώς οι αρχικές πληθωριστικές πιέσεις. Στην άνω πορτοκαλί αρχίζουν και παρατηρούνται οι αλυσιδωτές διαταραχές σε εμπόριο και τρόφιμα. Τέλος, στην κόκκινη ζώνη διαγράφεται υψηλός κίνδυνος επισιτιστικής κρίσης και κοινωνικής αστάθειας. Η καμπύλη μετάβασης δείχνει την λεγόμενη κρίσιμη ζώνη καμπής (tipping point) όπου μικρή αύξηση στην τιμή ενέργειας ή στη διαταραχή εμπορίου αρχίζει να προκαλεί εκθετική αύξηση κινδύνου. Επομένως ο επισιτιστικός κίνδυνος δεν αυξάνεται γραμμικά. Όσο ανεβαίνει το ενεργειακό σοκ και διαταράσσεται η εφοδιαστική αλυσίδα, το σύστημα περνά από μια ζώνη σχετικής αντοχής σε ζώνη μετάβασης (tipping point = σημείο καμπής) και μετέπειτα σε υψηλό κίνδυνο.

Με απλά λόγια: η αγορά τροφίμων δεν «σπάει» αμέσως, αλλά όταν συμπέσουν αρκετές πιέσεις. Τότε η επιδείνωση γίνεται απότομη. Συνεπώς όλο αυτό που θα ακολουθήσει δεν είναι απόρροια ενός παράγοντα, αλλά η συνέπειας της αλληλεπίδρασης όλων (φαινόμενο ντόμινο).

Η ακολουθία μπορεί να είναι: πόλεμος, ενεργειακό σοκ, πληθωρισμός, οικονομική επιβράδυνση, αύξηση τιμών τροφίμων, κοινωνική αστάθεια. Και όλα αυτά συνθέτουν αυτό που ονομάζουμε αυτό είναι συστημική Κρίση. Το φαινόμενο αυτό είναι κλασικό παράδειγμα: non-linear systemic risk cascade δηλαδή: μικρές μεταβολές σε δύο βασικούς παράγοντες μπορούν να οδηγήσουν σε δυσανάλογα μεγάλες μεγάλες επιπτώσεις στο Σύστημα . Η κρίσιμη απάντηση συνακόλουθα στο αγωνιώδες ερώτημα που υποβάλλει σήμερα η ανθρωπότητα, είναι η αλληλουχία:

ενέργεια + μεταφορές + λιπάσματα + γεωπολιτική αστάθεια → επισιτιστικός κίνδυνος.

Και ποιο θα είναι το αποτέλεσμα σε σχέση με τα πιθανά σενάρια;

Σενάριο 1 – Περιορισμένος πόλεμος. Χαρακτηριστικά: Αεροπορικές επιθέσεις πυραυλικές ανταλλαγές, χωρίς κλείσιμο Ορμούζ. Αποτέλεσμα: υψηλές τιμές ενέργειας, αλλά διαχειρίσιμες. Πιθανότητα: σχετικά υψηλή.

Σενάριο 2 – Περιφερειακή κλιμάκωση Χαρακτηριστικά: Εμπλέκονται: Λίβανος, Υεμένη, Ιράκ. Πιθανές επιθέσεις σε: πετρελαϊκές εγκαταστάσεις δεξαμενόπλοια. Αποτέλεσμα: Έντονο ενεργειακό σοκ, παγκόσμια οικονομική επιβράδυνση. Πιθανότητα: σχετικά χαμηλή, αλλά υπαρκτή.

Σενάριο 3 – Ενεργειακός πόλεμος Κλείσιμο Στενών Ορμούζ. Αυτό θα οδηγούσε αναμφίβολα σε ιστορική και μείζονα ενεργειακή κρίση αλλά και σε παγκόσμιο πληθωρισμό. Είναι το πιο επικίνδυνο σενάριο, αλλά ιδιαίτερα χαμηλής πιθανότητας.

ΕΙΚΟΝΑ 4

Στην εικόνα 4 αποτυπώνεται το πώς η πολεμική κλιμάκωση και ο κίνδυνος διαταραχής στα στενά του Ορμούζ θέτει εν κινδύνω την παγκόσμια ισορροπία, με αποτέλεσμα πιθανό παγκόσμιο οικονομικό σοκ. Το κρίσιμο στοιχείο είναι ο συνδυασμός των δύο αυτών μεταβλητών.

Όσο ενισχύονται ταυτόχρονα, τόσο αυξάνεται -και δη μη γραμμικά- η πιθανότητα συστημικού κινδύνου. Ο κατακόρυφος άξονας (Ζ) αντιστοιχεί στον δείκτη παγκόσμιου οικονομικού σοκ, δηλαδή την πιθανότητα σοβαρής διαταραχής στην παγκόσμια οικονομία μέσω ενεργειακών και εμπορικών αλυσίδων.

Η χρωματική διαβάθμιση των σημείων δείχνει την ένταση του συστημικού κινδύνου: Στην περιοχή των ψυχρών χρωμάτων (μπλε) παρατηρείται σχετική σταθερότητα, όπου ακόμη και αν υπάρχουν εντάσεις. Εκεί η πιθανότητα παγκόσμιας οικονομικής κρίσης παραμένει χαμηλή.

Στην ενδιάμεση ζώνη εμφανίζεται μια μεταβατική κατάσταση, όπου η αύξηση της στρατιωτικής έντασης ή η μερική διατάραξη της ναυσιπλοΐας αυξάνει σημαντικά την οικονομική αβεβαιότητα. Στην περιοχή των θερμών χρωμάτων (πορτοκαλί–κόκκινο) διαμορφώνεται ένας συστημικός κίνδυνος, δηλαδή ένα σημείο καμπής (tipping point) στο οποίο η σύγκρουση και η διατάραξη της ενεργειακής ροής μπορούν να προκαλέσουν παγκόσμιο οικονομικό σοκ.

Όταν οι δύο αυτοί (οριζόντιες) παράμετροι συνδυαστούν, ο κίνδυνος μετάδοσης μιας περιφερειακής κρίσης στην παγκόσμια οικονομία αυξάνεται εκθετικά.

Γιατί η παγκόσμια οικονομία είναι ευάλωτη σήμερα

Το διεθνές σύστημα /σήμερα/ έχει ήδη υψηλό χρέος, δέχεται πληθωριστικές πιέσεις και νοσεί από εύθραυστες εφοδιαστικές αλυσίδες. Ένα νέο ενεργειακό σοκ θα μπορούσε να προκαλέσει πιθανότατα στασιμοπληθωρισμό. (Η οικονομία δεν αναπτύσσεται ή συρρικνώνεται, αλλά ταυτόχρονα οι τιμές συνεχίζουν να αυξάνονται, με συνέπεια την μείωση της αγοραστικής δύναμης). Κάτω από αυτές τις συνθήκες ο πόλεμος στο Ιράν δεν αποτελεί αμιγώς στρατιωτικό γεγονός, αλλά αναδεικνύεται σε κρίσιμο πολλαπλασιαστή συστημικού κινδύνου.

Η εικόνα 5 είναι μια 3D προσομοίωση Monte Carlo της ευαλωτότητας της παγκόσμιας οικονομίας όταν οι δύο βασικοί παράγοντες κρίσης αυξάνονται ταυτόχρονα: Ενεργειακό σοκ και διαταραχή παγκόσμιου εμπορίου Ο κατακόρυφος άξονας δείχνει: Συστημικό Οικονομικό Κίνδυνο δηλαδή την πιθανότητα η παγκόσμια οικονομία να εισέλθει σε σοβαρή κρίση ή αστάθεια.

ΕΙΚΟΝΑ 5

Ο πρώτος οριζόντιος άξονας αντιπροσωπεύει το ενεργειακό σοκ ( αύξηση κόστους ενέργειας. διακοπή πετρελαίου, κλείσιμο Στενών Ορμούζ, ενεργειακές κυρώσεις, εκτόξευση τιμών LNG) . Όσο προχωρά ο άξονας προς τα δεξιά → μεγαλύτερη ενεργειακή πίεση στην οικονομία. Ο δεύτερος οριζόντιος άξονας προσμετρά την διαταραχή του εμπορίου (αποδιοργάνωση των παγκόσμιων αλυσίδων εφοδιασμού. ναυτιλιακές διακοπές , πόλεμοι σε κρίσιμα περάσματα, εμπορικοί αποκλεισμοί, logistics collapse) . Όσο αυξάνεται → διακόπτεται η ροή προϊόντων και πρώτων υλών. Ο κατακόρυφος άξονας δείχνει την πιθανότητα συστημικής οικονομικής κρίσης. Τι σημαίνει υψηλές τιμές: χρηματοπιστωτική αστάθεια, πληθωρισμός + ύφεση, κατάρρευση αγορών και επισιτιστικές πιέσεις.

Η χρωματική κλίμακα δείχνει το επίπεδο κινδύνου: Το μπλε καταδεικνύει χαμηλό κίνδυνο, το πράσινο μέτριο κίνδυνο, το κίτρινο αυξανόμενη αστάθεια, το πορτοκαλί υψηλό κίνδυνο, το κόκκινο γενικευμένη συστημική κρίση.

Τα κόκκινα σημεία είναι χιλιάδες τυχαία σενάρια Monte Carlo. Κάθε σημείο αντιπροσωπεύει: ένα πιθανό συνδυασμό ενεργειακού σοκ, διαταραχής εμπορίου και το αντίστοιχο επίπεδο οικονομικού κινδύνου. Έτσι προσομοιώνονται πολλές πιθανές μελλοντικές καταστάσεις της οικονομίας.

Το σημαντικότερο συμπέρασμα του διαγράμματος είναι το ότι η επιφάνεια έχει σχήμα χωνιού που ανεβαίνει απότομα. Αυτό σημαίνει κάτι πολύ σημαντικό: Ο κίνδυνος δεν αυξάνεται γραμμικά αλλά εκθετικά όταν συνδυαστούν κρίσεις . Δηλαδή: Με μια πρόταση…

Η εν λόγω εικόνα δείχνει ότι: η παγκόσμια οικονομία είναι ιδιαίτερα ευάλωτη όταν ενεργειακές κρίσεις και διαταραχές εμπορίου συμβούν ταυτόχρονα, οδηγώντας σε απότομη αύξηση του συστημικού κινδύνου.

Το σενάριο σύγκρουσης στα Στενά/ Το Στρατηγικό αδιέξοδο

ΕΙΚΟΝΑ 6

Αναφορικά με το σενάριο πιθανών επιχειρήσεων του αμερικανικού ναυτικού στα στενά του Ορμούζ , ακόμα και για μία κολοσσιαία αμερικανική υπερδύναμη, όπως η Carrier Strike Group (Ομάδα κρούσης αεροπλανοφόρου, η οποία περιλαμβάνει 1 πυρηνοκίνητο αεροπλανοφόρο, 60-75 μαχητικά αεροσκάφη, με δυνατότητα 220 εξόδων / ημέρα, 2–3 αντιτορπιλικά AEGIS, 1 καταδρομικό, υποβρύχια συνοδείας, 70–80 πλοία υποστήριξης, εκατοντάδες πυραύλους cruise και αντιαεροπορικά/ αντιπυραυλικά συστήματα), τα στενά του Ορμούζ συνεχίζουν να αποτελούν ένα ιδιαίτερα δύσκολο επιχειρησιακό περιβάλλον. Οι λόγοι είναι κυρίως γεωγραφικοί και ασύμμετροι.

Το πλάτος του στενών σε κάποιες περιοχές είναι μόλις 40–50 km Τα πλοία αναγκάζονται να κινηθούν σε στενούς διαύλους ναυσιπλοΐας και αυτό περιορίζει δραματικά την δυνατότητα ελιγμών, την διασπορά των μονάδων και την αντιπυραυλική άμυνα. Το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης έχει αναπτύξει τακτική κορεσμού με νάρκες, σμήνη από drones, ταχύπλοα σμήνη και παράκτιους/ βαλλιστικούς αντιπλοϊκούς πύραυλους. Η δηλώσεις Τραμπ περί καταστροφής του μείζονος μέρους του πυραυλικού Ιρανικού οπλοστασίου ελάχιστους από τους γνωρίζοντες πείθουν. Οι ιρανικές ακτές έχουν ορεινούς όγκους, σπηλαιώδεις βάσεις και κρυφούς φορητούς εκτοξευτές.

Αυτό δυσκολεύει τις επιχειρήσεων SEAD/DEAD (καταστολής/καταστροφής ), πριν από την επίθεση. Ακόμη και τα συστήματα AEGIS μπορούν να αντιμετωπίσουν πεπερασμένο αριθμό ασύμμετρων επιθέσεων ταυτόχρονα . Αν εκτοξευθούν -μαζικά- πολλά όπλα, δημιουργείται το φαινόμενο saturation attack (επιθέσεις κορεσμού) . Ακόμη και για τη μεγαλύτερη ναυτική δύναμη στον κόσμο μια επιχείρηση στα Στενά του Ορμούζ είναι εφικτή στρατιωτικά, αλλά επιχειρησιακά υψηλότατου ρίσκου, γιατί απλά το περιβάλλον ευνοεί σε βέλτιστο βαθμό, την ασύμμετρη άμυνα κορεσμού. «Η ισχύς του Carrier Strike Group είναι κολοσσιαία. Αλλά στα στενά νερά του Ορμούζ ακόμη και η μεγαλύτερη ναυτική υπερδύναμη θα αναγκαστεί να πολεμήσει μέσα σε σαφές γεωγραφικό πλεονέκτημα του αντιπάλου.»

Το Στρατηγικό δίλημμα για τις ΗΠΑ, είναι τεράστιο. Το αρχέγονο δόγμα της Αμερικανικής Θαλάσσιας παντοδυναμίας διακυβεύεται. Ένα πιθανό «Βατερλό» των ΗΠΑ στα Στενά (εικόνα 6-κόκκινη περιοχή) , θα σήμαινε ιστορική και πολύμορφη γεωπολιτική ανατροπή τεράστιου μεγέθους. Αλλά το πιθανότερο σενάριο σε τέτοιες συγκρούσεις είναι συχνά κάτι διαφορετικό. Αν δεν αποτολμηθεί μία τέτοια επιχείρηση ή αν πραγματοποιηθεί και δεν υπάρξει νικητής, τότε οδεύουμε νομοτελειακά σε ένα παρατεταμένο στρατηγικό αδιέξοδο, όπου καμία πλευρά δεν κερδίζει καθαρά, αλλά όλες πληρώνουν κόστος.

Κι αυτό γιατί πέραν της στρατιωτικής συνιστώσας, ποτέ δεν θα πάψει να υφίσταται και η κοινωνική. Στους σύγχρονους πολέμους δεν αρκεί η στρατιωτική ισχύς για να καθορίσει το αποτέλεσμα. Καθοριστικό ρόλο παίζει και ένας λιγότερο ορατός αλλά εξαιρετικά ισχυρός παράγοντας. Η κοινωνική κόπωση. Καθώς ένας πόλεμος παρατείνεται, η οικονομική πίεση, οι ανθρώπινες απώλειες και η αβεβαιότητα αρχίζουν να διαβρώνουν την πολιτική αντοχή των κοινωνιών. Σε εκείνο το σημείο, ακόμη και ισχυρές στρατιωτικές δυνάμεις μπορεί να βρεθούν μπροστά σε αυτό που οι στρατηγικές σπουδές ονομάζουν «σημείο στρατηγικού αδιεξόδου» (strategic stalemate). Μια κατάσταση όπου καμία πλευρά δεν μπορεί να επιτύχει αποφασιστική νίκη, ενώ το κόστος της συνέχισης του πολέμου αυξάνεται συνεχώς. 

Όπως δείχνει και η πιθανοτική προσομοίωση που ακολουθεί στην εικόνα 6, όταν η επιχειρησιακή φθορά συνδυαστεί με ενεργειακές πιέσεις και κοινωνική κόπωση, το σύστημα τείνει να πλησιάζει γρήγορα ένα τέτοιο σημείο καμπής. Η επιφάνεια δείχνει πώς η διάρκεια μιας σύγκρουσης και η κοινωνική αντοχή επηρεάζουν την πιθανότητα η σύγκρουση να εξελιχθεί σε στρατηγικό αδιέξοδο. Οι χαμηλές τιμές (σκούρα χρώματα) αντιστοιχούν σε περιβάλλον όπου η σύγκρουση είναι σχετικά σύντομη, η κοινωνική στήριξη παραμένει υψηλή και συνακόλουθα το στρατηγικό περιβάλλον είναι σταθερό. Σε αυτή τη φάση ο πόλεμος παραμένει πολιτικά και στρατηγικά διαχειρίσιμος. 

Οι Μεσαίες τιμές (ενδιάμεση χρωματική ζώνη) υποδηλώνουν την εμφάνιση στρατηγικής κόπωσης. Η διάρκεια του πολέμου αυξάνεται, το κοινωνικό και οικονομικό κόστος γίνεται πιο ορατό, η πολιτική πίεση αρχίζει να αυξάνεται. Η σύγκρουση εξακολουθεί να είναι μεν διαχειρίσιμη, αλλά το στρατηγικό περιβάλλον γίνεται ολοένα πιο εύθραυστο. Υψηλές τιμές (θερμά χρώματα) Αντιστοιχούν σε κρίσιμες συνθήκες στρατηγικού αδιεξόδου. Σε αυτή την περιοχή: ο πόλεμος ήδη έχει γίνει παρατεταμένος η κοινωνική υποστήριξη/συναίνεση ήδη έχει μειωθεί σημαντικά και η πολιτική νομιμοποίηση της σύγκρουσης φθίνει.

Η σύγκρουση τείνει να εγκλωβιστεί σε κατάσταση όπου, δεν μπορεί να κερδηθεί εύκολα , αλλά και δεν μπορεί να τερματιστεί χωρίς κόστος.

Η εικόνα 7 υποδηλώνει ότι το στρατηγικό αδιέξοδο δεν εξαρτάται μόνο από τη στρατιωτική ισχύ, αλλά κυρίως από τον συνδυασμό: διάρκειας πολέμου + κοινωνικής αντοχής. Όσο αυξάνεται η διάρκεια μιας σύγκρουσης και ταυτόχρονα μειώνεται η κοινωνική υποστήριξη, ο δείκτης στρατηγικού αδιεξόδου αυξάνεται μη γραμμικά. Με βάση τις πιο πρόσφατες εξελίξεις της 13ης Μαρτίου 2026, τα πιο κρίσιμα σημεία είναι αυτά: η σύγκρουση μπαίνει βαθύτερα σε φάση πολέμου φθοράς

ΕΙΚΟΝΑ 7

Με βάση τις πιο πρόσφατες εξελίξεις της 13ης Μαρτίου 2026, τα πιο κρίσιμα σημεία είναι αυτά: η σύγκρουση μπαίνει βαθύτερα σε φάση πολέμου φθοράς, με νέο ισχυρό πλήγμα στην Τεχεράνη, συνέχιση ιρανικών πυραυλικών ενεργειών, πίεση στα Στενά του Ορμούζ, και αυξανόμενο κόστος για ΗΠΑ και περιφερειακές οικονομίες. Τι δείχνει το Monte Carlo: το μοντέλο δεν «προβλέπει» το μέλλον με βεβαιότητα· δείχνει όμως ότι, αν συνεχιστούν μαζί η επιχειρησιακή φθορά, η ενεργειακή πίεση μέσω Ορμούζ, και η κοινωνικοπολιτική κόπωση, τότε το σύστημα έχει έντονη τάση να περάσει σε αδιέξοδο περίπου: 25% γύρω στην ημέρα 26, 50% γύρω στην ημέρα 31, 75% γύρω στην ημέρα 37.

ΑΝΤΙ ΕΠΙΛΟΓΟΥ…

Στην ιστορία των διεθνών κρίσεων υπάρχει συχνά μια λεπτή στιγμή μετάβασης. Μια στιγμή κατά την οποία τα γεγονότα παύουν να κινούνται μέσα σε ελεγχόμενα όρια και αρχίζουν να αποκτούν δυναμική που κανείς πλέον δεν μπορεί να συγκρατήσει. Οι κρίσεις τότε παύουν να είναι απλώς πολιτικές ή στρατιωτικές. Μετατρέπονται σε συστημικές. Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή κινείται σήμερα επικίνδυνα προς αυτήν ακριβώς τη ζώνη.
Μια σειρά σχετικά μικρών αλλά κρίσιμων γεγονότων —επιθέσεις κορεσμού με drones, ναρκοθέτηση θαλάσσιων περασμάτων, πλήγματα σε δεξαμενόπλοια ή ενεργειακές εγκαταστάσεις— θα μπορούσαν να προκαλέσουν μια αλυσιδωτή αντίδραση που θα ξεπεράσει κατά πολύ το αρχικό στρατιωτικό επεισόδιο. Η ενέργεια, οι μεταφορές, ο πληθωρισμός και η επισιτιστική ασφάλεια συνδέονται σήμερα σε ένα παγκόσμιο σύστημα τόσο αλληλοεξαρτώμενο, ώστε ακόμη και ένα τοπικό σοκ μπορεί να προκαλέσει παγκόσμια αναταραχή. Και τότε η διεθνής κρίση παύει να είναι απλώς μια γεωπολιτική σύγκρουση. Μετατρέπεται σε κάτι πολύ πιο επικίνδυνο. Σε μια κατάσταση όπου η λογική αρχίζει να υποχωρεί μπροστά στην αλυσιδωτή δυναμική των γεγονότων. Ίσως τότε η ανθρωπότητα να διαπιστώσει ότι βρίσκεται μπροστά σε μια πόρτα που μέχρι σήμερα πίστευε ότι δεν θα άνοιγε ποτέ. Την πόρτα του φρενοκομείου της ιστορίας. Και το πιο ανησυχητικό δεν θα είναι ότι η πόρτα αυτή υπάρχει.

Αλλά ότι κανείς δεν θα ξέρει πλέον πώς να την κλείσει./